22- از حالی به حالی دیگر درآمدن

 فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ فَثَمَّ وَجْهُ اللّهِ (پس به هر طرف روی کنید به سوی خدا روی آورده اید - بقره – 115). آن وجهیست مجری و رایج که لاینقطعست و باقیست، عاشقان خودرا فدای این وجه کرده اند و عوض نمی طلبند، باقی همچون اَنعامند، فرمود اگر چه انعامند، اما مستحق اِنعامند و اگر چه در آخُرند، مقبول میر آخرند که اگر خواهد ازین آخُرش نقل کند و به طویله خاص برد.

 همچنانکه از آغاز که او عدم بود بوجودش آورد، و از طویلۀ وجود به جمادیش آورد، و از طویلۀ جمادی به به نباتی، و از نباتی به حیوانی، و از حیوانی به انسانی، و از انسانی به ملکی الی مالا نهایة. پس این همه برای آن نمود که تا مقر شوی که او را از این جنس طویله های بسیار است عالیتر از هم دیگر که:

 طَبَقًا عَن طَبَقٍ، فَمَا لَهُمْ لَا يُؤْمِنُونَ (که شما احوال گوناگون و حوادث رنگارنگ خواهید یافت، پس کافران از چه رو به خدا ایمان نمی آورند– انشقاق -19، 20)-  این برای آن نمود که تا مقر شوی طبقات دیگر را که در پیش است، برای آن ننمود که انکار کنی و گویی که همین است.

استادی صنعت و فرهنگ برای آن نماید که او را معتقد شوند، و فرهنگهای دیگر را که نموده است مقر شوند و به آن ایمان آورند. و همچنان پادشاهی خلعت و صله دهد و بنوازد. برای آن نوازد که از او متوقع دیگر چیزها شوند و از امید کیسه ها بر دوزند. برای آن ندهد که بگویند همین است، پادشاه دیگر انعام نخواهد  کردن؛ بر این قدر اقتصار ( بسند) کنند، هرگز، پادشاه اگر این داند که چنین خواهد گفتن و چنین خواهد دانستن بوی انعام نکند.

زاهد آنست که آخر بیند و اهل دنیا آخُز بینند، اما آنها که اخص اند و عارفند نه آخر بینند و نه آخُر، ایشان را نظر بر اوّل افتاده است و آغاز هر کار را می دانند. همچنانکه دانایی گندم بکارد، داند که گندم خواهد رستن، آخر از اول آخر را دید، و همچنان جو برنج و غیره، چون اول را دید، اورا نظر در آخر نیست. آخر در اول بر او معلوم شده است، ایشان نادرند و اینها متوسط که آخر را می بینند، و اینها که در آخُرند، اینها انعامند.

شرح

- فَأَيْنَمَا تُوَلُّواْ ...: بخشی از آیۀ 115 سورۀ بقره، که کامل آن بدین مضمون است:

           مشرق و مغرب هردو ملک خداست،

          پس به هر طرف روی کنید به سوی خدا روی آورده اید،

          خدا به همه جا محیط و به هرچیز داناست.

- همچنانکه از آغاز که او عدم بود ...: مولانا نظیر آن را در مثنوی آورده است: 

                                    از جمادی مُردم و نامی شدم       و ز نما مُردم به حیوان سر زدم

                                      مردم از حیوانی و آدم شدم       پس چه ترسم؟ کی ز مُردن کم شدم؟

                                         حملۀ دیگر بمیرم از بشر       تا بر آرم از ملایك بال و پر

                              و ز ملك هم بایدم جَستن ز جو        كُلُّ شَی ءٍ هالِكٌ إِلا وجهَهُ

                                     بار دیگر از ملك قربان شوم        آنچه اندر وهم ناید آن شوم  

 

- طَبَقًا عَن ...: بخشی از آیات 19 و 20 سورۀ انشقاق که کامل آن بدین مضمون است:

            قسم به این امور

            که شما احوال گوناگون

          و حوادث رنگارنگ خواهید یافت،

          پس کافران از چه رو به خدا ایمان نمی آورند

- زاهد آنست که آخر بیند ...: مولانا در باره اول و آخر کار دیدن در مثنوی چنین آورده است:

                                 هست زاهد را غم ِ پایان كار،         تا چه باشد حال او روز ِ شمار.

                                               عارفان ز آغاز گشته هوشمند،          از غم و احوال ِ آخر فارغند

                                                      بود عارف را غم ِ خوف و رجا،          سابقه دانیش  خورد آن هر دو را

                              دید كاو سابق زراعت كرد ماش          او همی داند چه خواهد بود چاش

-  و ز ملك هم بایدم جَستن ز جو      كُلُّ شَی ءٍ هالِكٌ إِلا وجهَهُ

 این بیت اشاره ایست به آیۀ 88، سورۀ قصص بدین مضمون:

             و هرگز با خدای یکتا که جز او هیچ خدایی نیست،

           دیگری را به خدایی مخوان [و بدان]

          که هرچیزی جز ذات پاک الهی هالک الذات و نابود است،

          فرمان و سلطنت عالم آفرینش با او و رجوع همۀ خلایق به سوی  اوست.