217- در تفسیر این حدیث که: ای کاش پروردگار محمد، محمد را خلق نمی کرد

یکی از شیخ پرسید که: مصطفی، با آن عظمت که لَوْلاکَ لَمَا خَلَقْتُ الْاَفْلاکَ (اگر تو نبودی آسمانها را خلق نمی کردم – حدیث قدسی)، می گوید یا لَیْتَ رَبّ مُحَمدٍ لَمْ یَخْلُقْ مُحَمَّداً. (ای کاش پروردگار محمد، محمد را خلق نمی کرد – حدیث نبوی). این چون باشد؟

شیخ فرمود: سخن به مثال روشن شود؛ این را مثالی بگویم تا شما را معلوم گردد. فرمود که در دهی مردی بر زنی عاشق شد و هر دو خانه و خرگاه نزدیک بود، و به هم کام و عیش می راندند و از همدیگر فربه می شدند و می بالیدند. حیاتشان از همدیگر بود. چون ماهی که به آب زنده باشد، سالها به هم می بودند. ناگهان ایشان را حق تعالی غنی کرد: گوسفندان بسیار و گاوان و اسبان و مال و زر و حشم و غلام روزی کرد، از غایت حشمت و تنعم عزم شهر کردند، و هر یکی سرای بزرگ پادشاهانه بخرید و به خیل و حشم در آن سرا منزل کرد – این به طرفی او به طرفی. و چون حال به این مثابت رسید، نمی توانستند آن عیش و آن وصل را ورزیدن؛ اندرونشان زیر زیر می سوخت؛ ناله های پنهانی می زدند و امکان گفت نی، تا این سوحتگی به غایت رسید. کلیِ ایشان در این آتش فراق بسوخت. چون سوختگی به نهایت رسید، ناله در محل قبول افتاد؛ اسبان و گوسفندان کم شدن گرفت. بتدریج به جایی رسید که بدان مثابت اول باز آمدند. بعد مدت دراز باز به آن ده اول جمع شدند و به عیش و وصل و کنار مشغول گشتند. از تلخی فراق یاد کردند. آن آواز بر آمد که یا لَیْتَ رَبّ مُحَمدٍ لَمْ یَخْلُقْ مُحَمَّداً.

چون جان محمد مجرد بود، در عالم قدس و وصل حق تعالی می بالید؛ در آن دریای رحمت همچون ماهی غوطه ها می خورد. هرچند در این عالم مقام پیغامبری و خلق را راهنمایی و عظمت و پادشاهی و شهرت و صحابه باشد، اما چون باز به عیش اول باز گردد گوید که کاشکی پیغامبر نبودمی و به این عالم نیامدمی که نسبت به آن وصال مطلق آن همه بار و عذاب و رنج است.

شرح (استاد قمشه ای)

  - لَو لاکَ ...: حدیث قدسی بدین مضمون که خداوند خطاب به محمد (ص) فرمود:

           اگر تو نبودی آسمانها را خلق نمی کردم.

این حدیث در مثنوی نیز در مقام پیامبر اکرم آمده است که:

                                با محمد بود عشق پاک جفت؛      بهر عشق او خدا ((لولاک)) گفت.

                               منتها در عشق چون او بود فرد،      پس هم او را ز انبیا تخصیص کرد

مولانا در جای دیگر معنی حدیث را تعمیم داده است بدین بیان که عالم را برای عالمیان آفریده اند و اگر چشم زیبا بین و مشام مشک شناس نبودی نه آسمان زینت یافتی و نه آهوی ختا را مشک ختن بودی:

                                 هر چه را خوب و کش زیبا کند      از برای دیدۀ بینا کنند.

                            آن دم ((لولاک)) این باشد که کار       از برای چشم تیز است و نِظار.

                                     ای ستیره هیچ بر خاستی      خویشتن را بهر کور آراستی؟

ستیره (مستور، پوشیده)

- یا لَیتَ ...: حدیث نبوی بدین مضمون:

          ای کاش پروردگار محمد،

           محمد را خلق نمی کرد.

محققان سند انتساب این کلام را به پیامبر اکرم نیافته اند و مولانا را نیز چندان اهتمامی به اسناد نبوده و اصل معنا را مورد نظر داشته – چنانکه این حدیث را قصه بنی آدم دانسته و ندای ((لولاک)) . شکوۀ ((یالیت)) را به همه آدمیان تعمیم داده است. این قصه بحقیقت تعبیر دیگری از داستان خروج آدم از بهشت است و این فریاد که ای پروردگار عالمیان کاش ما را بدین عالم پر غصه و محنت نمی فرستادی، فریاد خاموش همۀ انسانهاست که گاه بر زبان شاعر گویا شده است:

                           هر چند که هجران ثمر وصل برآورد      دهقان ازل کاش که این تخم نکشتی.  

                                                                                                                        (حافظ)

                               گر آمدنم به من بدی، نامدمی؛      ور نیز شدن به من بدی، کی شدمی.

                           ز آن به نبدی که اندر این دیر خراب     نه آمدمی نه بدمی نه شدمی.          

                                                                                                                        (خیام)

                     ای خوش آن روز که پیش از روز و شب،     فارغ از اندوه و خالی از تعب،

                                       متحد بودیم با شاه وجود؛     نقش غیریت بکلی محو بود.          

                                                                                                                       (جامی)

لذا خواه سند یافت شود یا صحت انتساب آن سلب گردد، جون قصۀ نوع انسان است، انتساب قصۀ نوع به فرد اتم (کاملتر) و اشرف آن رواست.