215- در بازگشت نیکی به نیکوکار

گفت: قاضی عزالدین سلام می رساند و همواره ثنای شما و حمد شما می گوید. فرمود:

هرکه از ما کند به نیکی یاد،       یادش اندر جهان به نیکی باد

اگر کسی در حق کسی نیک گوید، آن خیر و نیکی به وی عاید می شود، و در حقیقت، آن ثنا و حمد  به خود می گوید. نظیر این چنان باشد که کسی گرد خانۀ خود گلستان و ریحان کارد: هر باری که نظر کند، گل و ریحان بیند؛ او دائما در بهشت باشد. چون خو کرده به خیر گفتن مردمان، چون به خیر یکی مشغول شد، آن کس محبوب وی شد؛ و چون از ویش یاد آید، محبوب را یاد آورده باشد – و یاد آوردن محبوب گل و گلستان است و روح و راحت است. و چون بد یکی گفت، آن کس در نظر او مبغوض شد؛ چون از او یاد کند و خیال او پیش آید، چنان است که مار یا کژدم یا خار و خاشاک در نظر او پیش آمد.

اکنون چون می توانی که شب و روز گل و گلستان بینی و ریاض (باغ) ارم بینی، چرا در میان خارستان و مارستان گردی؟ همه را دوست دار تا همیشه در گل و گلستان باشی. و چون همه را دشمن داری، خیال دشمنان در نظر می آید. چنان است که شب و روز در خارستان و مارستان می گردی.

پس اولیا، که همه را دوست می دارند و نیک می بینند، آن را برای غیر نمی کنند، برای خود کاری می کنند تا مبادا که خیالی مکروه و مبغوض در نظر ایشان آید. چون ذکر مردمان و خیال مردمان در این دنیا لابد و ناگزیر است، پس جهد کردند که در یاد ایشان و ذکر ایشان همه محبوب و مطلوب آید تا کراهت مبغوض مشوش راه ایشان نشود.

پس هر چه می کنی در حق خلق، و ذکر ایشان می کنی به خیر و شر، آن جمله به تو عاید می شود. و از این می فرماید حق تعالی: مَنْ عَمِلَ صَالِحًا فَلِنَفْسِهِ وَمَنْ أَسَاء فَعَلَيْهَا (  هرکس کاری نیکو و عملی به خیر و صواب کند بیگمان آن خیر و نیکویی برای اوست. و هرکس به ناصواب دست گشاید آن کردار ناصواب در گردن او خواهد بود - فصلت – 46). فَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ خَيْرًا يَرَهُ، وَمَن يَعْمَلْ مِثْقَالَ ذَرَّةٍ شَرًّا يَرَهُ ( هرکس به مقدار ذره ای نیکویی کند بیقین [پاداش] آن را خواهد دید، و هرکس به مقدار ذره ای بدی کند بیقین [کیفر] آن را خواهد دید – زلزال – 7، 8)  

شرح (استاد قمشه ای)

    - اگر کسی در حق کسی نیک گوید ...: این گزیده تفسیری است بر آیات زیر در قرآن که بعضی عیناً در متن آمده  و بعضی مورد نظر بوده است:

          اگر نیکی کنید، آن نیکی به خود کرده اید،

          و اگر بدی کنید، آن بدی شما راست.          (اسراء – 7)

          ازمردمان به نیکی سخن گویید.                  (بقره – 83)

          هرکس کاری نیکو و عملی به خیر و صواب کند

          بیگمان آن خیر و نیکویی برای اوست.   

          و هرکس به ناصواب دست گشاید

          آن کردار ناصواب در گردن او خواهد بود؛

          و خدا را بر بندگان ستم نیست.                  ( فصلت – 46)

          هرکس به مقدار ذره ای نیکویی کند

          بیقین [پاداش] آن را خواهد دید،

          و هرکس به مقدار ذره ای بدی کند

          بیقین [کیفر] آن را خواهد دید.                    ( زلزال – 7، 8)   

مضمون این آیات و نظایر آن در مثنوی و دیوان شمس و اشعار سایر بزرگان ادب پارسی آمده است:

                             گرم شو از مهر و زکین سرد باش      چون مه و خورشید جوانمرد باش.

                                هر که به نیکی عمل آغاز کرد،       نیکی او روی بدو باز کرد.       

                                                                                                                (مخزن الاسرار)

                      خرما نتوان خورد از این خار که کشتیم       دیبا نتوان بافت از این پشم که رشتیم     

                                                                                                                (سعدی)

                   دهقان سالخورده جه خوش گفت با پسر       کای نور چشم من، بجز از کشته ندروی.

                                                                                                                (حافط)