213- در غلبۀ مشیت الاهی

فرمود: اول که شعر می گفتیم داعیه ای بود عظیم که موجب گفتن بود، اکنون (باری) در آن وقت اثرها داشت و این ساعت که داعیه فاتر (سست) شده است و در غروبست، هم اثرها دارد. سنت حق تعالی چنین است که چیزها را در وقت شروق تربیت می فرماید و ازو اثرهای عظیم و حکمت بسیار پیدا می شودو در حالت غروب نیز همان تربیت قایمست. رَبُّ الْمَشْرِقِ وَالْمَغْرِبِ (پروردگار مشرق و مغرب – شعراء – 28) یعنی یُرَبّیْ الدّوَاعِیَ الشاّرِقَة وَالْغَارِبَة.

معتزله می گویند که: خالق افعال بنده است، و هر فعلی که از او صادر می شود بنده خالق آن فعل است. نشاید که چنین باشد، زیرا که آن فعلی که از او صادر می شود یا بواسطۀ این آلتست که دارد مثل عقل و روح و قوت و جسم یا بی واسطه، نشاید که او خالق افعال باشد بواسطۀ اینها، زیرا که او قادر نیست بر جمعیت اینها. پس او خالق افعال نباشد بواسطۀ آن آلت، چون آلت محکوم او نیست. و نشاید که بی این آلت خالق فعل باشد، زیرا محالست که بی آن آلت از او فعلی آید. پس، علی الاطلاق، دانستیم که خالق افعال حقست نه بنده.

هر فعلی – اِمّا خیر و اِمّا شر – که از بنده صادر می شود او آن را به نیتی و پیشنهادی می کند، اما حکمت آن کار همان قدر نباشد که در تصور او آید. آن قدر معنی و حکمت و فایده که او در آن کار نمود فایدۀ آن همان قدر بود که آن فعل از او به وجود آید. اما فواید کلی آن را خدای می داند که از آن چه برها خواهد یافتن. مثلا، چنانکه نماز می کنی به نیت آنکه تو را ثواب باشد در آخرت، و نیکنامی و امان باشد در دنیا. اما فایده آن نماز همین قدر نخواهد بودن؛ صدها هزار فایده خواهد دادن که آن در وهم تو نمی گذرد. آن فایده ها را خدای داند که بنده را بر آن کار می دارد.

اکنون آدمی در دست قبضۀ قدرت حق همچون کمان است . حق تعالی او را در کارها مستعمل می کند، و فاعل در حقیقت حق است نه کمان؛ کمان آلت و واسطه است، لیکن بیخبر است و غافل از حق، جهت قوام دنیا. زهی عظیم کمانی که آگه شود که من در دست کیستم.

شرح (استاد قمشه ای)

(+) - رَبُّ الْمَشْرِقِ ...: بخشی از آیۀ 28 سورۀ شعرا که کامل آن بدین مضمون است:

          باز موسی گفت: رب العالمین همان آفرینندۀ مشرق و مغرب

          و روز و شب است و هرچه بین اینها موجود است،

          اگر شما در قدرت حق تعقل کنید. 

(+) - خالق افعال حقست نه بنده ...: مولانا این مضمون را به گونه های مختلف در مثنوی آورده است:

                                  سنگ بر آهن زنی، آتش جهد       هم به امر حق، قدم بیرون نهد

                                آهن و سنگِ ستم، بر هم مزن      كاین دو میزایند، همچون مرد و زن

                            سنگ و آهن خود سبب آمد و لیك      تو به بالاتر نگر، ای مرد نیك

                             كاین سبب را آن سبب آورد پیش       بی سبب، كی شد سبب هرگز بخویش ؟

                               این سبب را آن سبب عامل كند      باز گاهی بی پر و عاطل كند

                            و آن سببها، كه انبیا را رهبر است       آن سببها، زین سببها برتر است

                                این سبب را محرم آمد عقل ما       و آن سببها راست محرم، انبیا

                         این سبب چه بود؟ به تازی گو رَسَن       اندر این چَه، این رسن آمد به فن

                        گردش چرخ، این رسن را علت است       چرخ گردان را ندیدن زلت است

                                  این رسنهای سببها در جهان       هان و هان، زین چرخ سرگردان مدان

                           تا نمانی صفر و سر گردان چو چرخ       تا نسوزی تو، ز بی مغزی چو مرخ

                                    باد، آتش میشود از امر حق       هر دو سر مست آمدند از خَمر حق

                                آبِ حلم و آتش خشم ای پسر       هم ز حق بینی، چو بگشایی نظر

                           گر نبودی واقف از حق جان باد       فرق كی كردی میان قوم عاد ؟

مرخ (درختی است که چوب آن براحتی آتش می گیرد)

 - حکمت آن کار همان قدر نباشد ...: در نظر مولانا هر فعلی که از بندگان صادر می شود، خواه خیر و خواه شر، تقدیر الاهی است و از این حیث در نظام کل خیر است و روی در کمال دارد. و هر چند که آدمیان هر عمل را برای فایده ای معین و در جهت مصالح مقصود خود انجام می دهند، اما تأثیر آن عمل به نیت فاعل محدود نیست، بلکه فاعل حقیقی را که خداست از آن مقصودهای دیگر است – چنانکه فرزندان یعقوب یوسف را بدان نیت به چاه انداختند که محبت پدر را به خود جلب کنند، اما مشیت الاهی آن کردۀ ناصواب را نردبان کمال یوسف قرار داد:

                               عزیز مصر، به رغم برادران غیور،       ز قعر چاه برآمد، به اوج جاه رسید.  

                                                                                                                (حافظ)

و به نظر مولانا انسان هرچند به شوق و اختیار خود کار می کند و برحسب احساس درونی نمی تواند از خود سلب اختیار کند، اما اختیار او مجرای مشیت الاهی است و در دست حق همچون کمان است برای کماندار. در قرآن حطاب به پیغمبر اکرم آمده است:

           آن تیر که تو افکندی

           بحقیقت تو نیفکندی،

           که خداوند آن تیر را بیفکند. 

این آیه در ابیات زیر ترجمه و تفسیر شده است:

                                 تو زقرآن باز خوان تفسیر بیت؛       گفت ایزد، ((ما رمیت اذرمیت)).

                                گر بپّرانیم تیر، آن کی زماست؟      ما کمان و تیراندازش خداست.

                                  من چو تیغم، آن زننده آفتاب؛       ما رمیت اذرمیت در حراب.

                             ما رمیت اذرمیت از نسبت است؛       نفی و اثبات و هر دو مثبت است.

حراب (جنگ)

معنی بیت اخیر این است که هرچند ((مارمیت)): تو تیر نیفکندی، و ((اذرمیت)) وقتی تیر افکندی، یکی نفی و دیگری اثبات است، اما این نفی و اثبات هردو از جهتی مثبت است زیرا:

                               تو بیفکندی که در دست تو بود؛       تو نیفکندی که حق قوت نمود.   

                                                                                                         (مثنوی)

این نکته نیز متضمن حل بعضی تناقضات ظاهری در قرآن و سخن عارفان است که گاه واسطه را ذکر می کنند و فعل را به ((علل وسطیه)) نسبت می دهند و گاه علل وسطیه را عزل کرده و همه افعال را به حق منسوب می دارند، ضمن آنکه فاعلیت علل وسطیه و تأثیر آنها برقرار است – چنانکه در قرآن گاه می خوانیم که (( آنها را ملک الموت می میراند)) و گاه ((خداوند است که همه نفوس را می میراند)). در حاشیه مکالمات شیرین اسکندر با کوه قاف تمثیل روشنی در بیان این معنی آمده است:

                                     مورکی بر کاغذ دید او قلم،      گفت با مور دگر این راز هم

                               که: عجایب نقشها آن کلک کرد       همچو ریحان و سوسن زار و ورد.

                       گفت آن مور: اِصبع است آن پیشه ور،      که قلم در دست فرع است و اثر.

                                 گفت ان مور دگر: از بازو است       کاصبع لاغر ز زورش نقش بست.

                                 همچنین می رفت بالا تا یکی       مهتر موران فِطَن بود اندکی

                                گفت: از صورت مبینید این هنر       کان به خواب و مرگ گردد بی خبر.

                            صورت آمد چون لباس و چون عصا؛      جز به عقل و جان نجنبد نقشها.

                             بی خبر بود او که آن عقل و فواد،       بی زتقلیب خدا باشد جماد.         

                                                                                                              (مثنوی)

ورد (گل) – اصبع (انگشت) – فطن (باهوش) – تقلیب (حرکت دادن، دگرگون ساختن)

در دیوان شمس نیز تمثیل کمان و کماندار و تمثیلات دیگر چون دست و آستین، خرقه و صوفی، نای و نای زن و غیره در بیان این نکته نمونه های بسیار دارد:

          عجب ازکمان پنهان، شب و روز تیر پرّان؛

          بسپار دل به تیرش. چه کنی؟ سپر نداری.

          عاشقان نالان چو نای و عشق همچون نای زن،

          تا چه ها در می دمد هر دم درین سرنای تن!

          هست این سرنا پدید و هست سرنایی نهان؛

          از می لبهاش، باری مست شد سرنای من.

          آسمان چون خرقه ای رقصان و صوفی ناپدید

          ای مسلمانان، که دیده خرقه گردان بی بدن؟

          خرقه رقصان از تنت شد، جسم رقصنده ز جان؛

          گردن جان را فکنده عشق جانان در رسن.

(+) - گر نبودی واقف از حق جان باد    فرق كی كردی میان قوم عاد ؟

ابن بیت اشاره ایست به آیه های 6 الی 8 سورۀ حاقه بدین مضمون:

          اما قوم عاد نیز به بادی تند و سرکش به هلاکت رسیدند   

          که آن باد تند را خدا هفت شب و روز پی در پی بر آنها مسلط کرد

          که دیدی آن مردم گویی ساقۀ نخل خشکی بودند و به خاک درافتادند.

      آیا هیچ بینی که دیگر به روزگار از آنان اثری باشد؟