211- جائیکه عقل را تصرف نباشد

خدایت نه حاضر است و نه غایب، و آفریننده هر دوست یعنی حضور و غیبت. پس او غیر هردو باشد، زیرا اگر حاضر باشد، باید که غیبت نباشد، و غیبت هست و حاضر نیز نیست، زیرا که عندالحضور غیبت هست، پس او موصوف نباشد به حضور و غیبت. والا، لازم آید که از ضد، ضد زاید، زیرا که در حالت غیبت لازم شود که حضور را او آفریده باشد، و حضور ضد غیبت است و همچنان در غیبت، پس نشاید که از ضد، ضد زاید و نشاید که حق مثل خود آفریند. زیرا می گوید لَا نِدّ لِهُ. زیرا که اگر ممکن شود مِثل مِثل را آفریند ترجیح لازم شود بلا مُرَجِحْ، و هم لازم آیدایجادُ الشِّیْیءِ نَفْسَهُ و هردو منتفی است. چون اینجا رسیدی بایست و تصرف مکن. عقل را دیگر اینجا تصرف نماند. تا کنار دریا رسید، بایستد چندانکه ایستادن نماند.

شرح

- ، پس نشاید که از ضد، ضد زاید و نشاید که حق مثل خود آفریند: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                               شب ندیدی رنگ، کان بی نور بود       رنگ چبود؟ مهرۀ کور و کبود

                                      گه نظر بر نور بود، آنگه برنگ       ضد به ضد پیدا شود، چون روم و زنگ

                                      دیدن نور است آنگه دیدِ رنگ       وین به ضد نور دانی، بیدرنگ

                                    پس به ضد نور دانستی تو نور       ضد، ضد را مینماید در صدور

                                     رنج و غم را حق پی آن آفرید       تا بدین ضد، خوش دلی آید پدید

                                      پس نهانیها به ضد پیدا شود       چون كه حق را نیست ضد، پنهان بود

                            نور حق را نیست ضدی در وجود       تا به ضد او را توان پیدا نمود

                                           لاجرم أبصارنا لا تدركه       وهو یُدرك بین، تو از موسی و كه

 

- عقل را دیگر اینجا تصرف نماند: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

 

                                     زین وصیت كرد ما را مصطفی      بحث كم جوئید در ذاتِ خدا

                                     آنكه در ذاتش تفكر كردنیست      در حقیقت آن نظر در ذات نیست

                                        هست آن پندار او زیرابِ راه      صد هزاران پرده آمد تا اله

                             هر یكی در پرده ای موصول جوست      وهم او آن است، كان خود عین اوست

                                 پس پیمبر دفع كرد این وهم از او      تا نباشد در غلط سودا پز او

                                      زآنکه کرد از وهم او تركِ ادب       بی ادب را سر نگونی داد رب

                                  سر نگونی آن بود كاو سوی زیر       میرود، پندارد او كه هست چیر

                                 زآنكه حدّ مست باشد این چنین       كه نداند آسمان را از زمین

                                     در عجبهایش به فكر اندر روید       از عظیمی، و ز مهابت،  ُگم شوید

                          چون ز صنعش، ریش و سبلت گم كند      حدّ خود دانید، آنگه تن زنید

                                   جز كه لا احصی نگوید او ز جان      كز شمار و حدّ برون است این بیان

                           چون بیانش بیحد است، ای بوالهوس      بحث کم کن، پیش او کم زن نفس

چیر (مخفف چیره، پیروز) - لا احصی (غیر قابل شمارش)

- نور حق را نیست ضدی در وجود      تا به ضد او را توان پیدا نمود

                 لاجرم أبصارنا لا تدركه       وهو یُدرك بین، تو از موسی و كه

بیت اول و مصراع اول بیت دوم اشاره ایست به آیۀ 103 سورۀ انعام بدین مضمون:

          اورا هیچ چشمی درک ننماید

          و حال آنکه او همۀ بییندگان را مشاهده می کند

          و او لطیف و به همه چیز خلق آگاه است.

و مصرع دوم بیت دوم اشاره ایست به آیۀ 143 سورۀ اعراف بدین مضمون:

          چون موسی به وقت معین به وعده گاه ما آمد،

          و پروردگارش با او سخن گفت، عرض کرد:            

          پروردگار را، خودرا به من آشکار بنمای تا [بی حجاب، جمال] تو را مشاهده کنم.

          خداوندگار فرمود:

          ای موسی، هرگز مرا نخواهی دید، لیکن در کوه بنگر:    

          اگر کوه بر جای ماند، تو نیز مرا خواهی دید.

          پس چون پروردگارش بر کوه تجلی کرد،

        کوه را مندک و متلاشی ساخت و موسی فریادی کشید و بیهوش افتاد