207- در لذت افتراق و جدایی از عالم کثرت

إِذَا السَّمَاء انشَقَّتْ (روزی که آسمان شکافته شود – انشقاق -1)، إِذَا زُلْزِلَتِ الْأَرْضُ زِلْزَالَهَا (روزی که زمین، به سخت ترین لرزه خود، به لرزه در آید – زلزال -1)، اشارت با توست، یعنی که تو لذت اجتماع را دیدی، اکنون روزی بیاید که لذت افتراق این اجزا بینی و فراخی آن عالم را مشاهده کنی و از این تنگنا خلاص یابی. مثلا، یکی را به چار میخ مقید کردند، او پندارد که در آن خوش است، و لذت خلاص را فرا موش کرد. چون از چار میخ برهد، بداند که در چه عذاب بود. و همچنان، طفلان را پرورش و آسایش در گهواره باشد و در آنکه دستهاش را ببندند – الا اگر بالغی را به گهواره مقید کنند، عذاب باشد و زندان.

بعضی را مزه در آن است که گلها شکفته گردند و از غنچه سر بیرون آرند، و بعضی را مزه در آن است که اجزای گل جمله متفرق شود و به اصل خود پیوندد. اکنون بعضی خواهند که هیچ یاری و عشق و محبت و کفر و ایمان نماند تا به اصل خود پیوندند، زیرا این همه، دیوارهاست و موجب تنگی است و دوی است، و آن عالم موجب فراخی است و وحدت مطلق.

شرح ( استاد قمشه ای)

- إِذَا السَّمَاء ...: دو آیه است در صفت روز قیامت، بدین مضمون:

           روزی که آسمان شکافته شود.  (انشقاق -1)

           روزی که زمین، به سخت ترین لرزه خود، به لرزه در آید.   (زلزال -1)

زمین و زندگی دنیا نزد مولانا کنایه از جهان ترکیب و عرصۀ پیوند اضداد است:

                               صلح اضداد است این عمر جهان؛       جنگ اضداد است عمر جاودان.

                                        زندگانی آشتی دشمنان؛       مرگ را رفتن به اصل خویش دان.

                                                                                                                (مثنوی)

پس روزی بیاید که عالم صورت سخت بلرزد و این دیوارها که آفتاب وحدت را متکثر کرده اند فرو ریزند و همه یک نور شوند و به اصل خود باز گردند. و این افتراق در عالم ماده عین اجتماع در عالم معناست:

          باز شیری با شکر آمیختند؛       

          عاشقان با یکدیگر آمیختند.

          رنگ معشوقان و رنگ عاشقان      

          جمله همچون سیم و زر آمیختند.

          روز و شب را از میان بر داشتند؛      

          آفتابی با قمر آمیختند.

          چون بهار سرمدیّ حق رسید،       

          شاخ خشک و شاخ تر آمیختند.          (دیوان شمس)

این مضمون که حقیقت یکی است و تعینات عالم کثرت چون شیشه های رنگارنگ نور سپید ابدیت را متکثر می کنند در یکی از اشعار شلی، شاعر رومانتیک انگلیس در قرن نوزدهم، به زیبایی تمام آمده است که به علت مشابهت تام سخن او با اشعار عارفان پارسی گو، این قطعه در کلام منظوم ترجمه گردید.

          آن گوهر یگانه، باقی است جاودانه

          وین جلوه های کثرت برخیزد از میانه.

          انوار آسمانها رخشان کند زمین را

          تا سایه های ظلمت بگریزد از زمانه.

          نور سپید هستی بر گنبد جهان تافت؛

          صد رنگ شد پدیدار زان گوهر یگانه.