206- فایده سخن

عالم خیال نسبت به عالم مصورات و محسوسات فراخ تر است، زیرا جملۀ مصورات از خیال می زاید و عالم خیال نسبت به آن عالمی که خیال از او هست می شود، هم تنگست. از روی سخن این قدر فهم شود، والا حقیقت معنی محالست که از لفط و عبارت معلوم شود.

سؤال کرد که: پس عبارت و الفاط را فایده چیست؟

فرمود که: سخن را فایده آنست که تو را در طلب آرد و تهیج کند، نه آنکه مطلوب به سخن حاصل شود. و اگر چنین بودی به چندین مجاهده و فنای خود حاجت نبودی. سخن همچنانست که از دور چیزی می بینی، جنبنده در پی آن می دوی تا او را ببینی، نه آنکه بواسطۀ تحرک او، او را ببینی.

ناطقۀ آدمی نیز در باطن همچنین است، مهیج است تو را بر طلب آن معنی و اگرچه او را نمی بینی به حقیقت. یکی می گفت، من چندین تحصیل علوم کردم و ضبط معانی کردم، هیچ معلوم نشد که در آدمی آن معنی کدامست که باقی خواهد بودن؟ و به آن راه نبردم.

فرمود: اگر آن به مجرد سخن معلوم شدی، خود محتاج به فنای وجود و چندین رنجها نبودی. چندین می باید کوشیدن که تو نمانی، تا بدانی آن چیز را که خواهد ماندن. یکی می گوید، من شنیده ام که کعبه ایست و لیکن چندان که نظر می کنم کعبه را نمی بینم، بروم بر بام نظر کنم کعبه را. چون بر بام می رود و گردن دراز می کند نمی بیند کعبه را، منکر می شود. دیدن کعبه به مجرد این حاصل نشود، چون از جای خود نمی تواند دیدن. همچنانکه در زمستان پوستین را به جان می طلبیدی، چون تابستان شد پوستین را می اندازی و خاطر از آن متنفر می شود. اکنون طلب کردن پوستین جهت تحصیل گرما بود، زیرا تو عاشق گرما بودی، در زمستان بواسطه مانع گرما نمی یافتی و محتاج وسیلت پوستین بودی، اما چون مانع نماند پوستین را انداختی.

شرح

- عالم خیال نسبت به آن عالمی که خیال از او هست می شود، هم تنگست ...: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                                   رفتن این آب فوق آسیاست       رفتنش در آسیا بهر شماست

                            چون شما را حاجت طاحون نماند       آب را در جوی اصلی باز راند

                            ناطقه سوی دهان، تعلیم راست       ور نه خود آن آب را جویی جداست

                              می رود بی بانگ و بی تكرارها       تَحْتَهَا الْأَنْهارُ تا گلزارها

                              ای خدا جان را تو بنما آن مقام        كاندر او بی حرف می روید كلام

                              تا كه سازد جان پاك از سر قدم       سوی عرصۀ دور پهنای عدم

                             عرصه ای بس با گشاد و با فضا       وین خیال و هست یابد زو نوا

                                      تنگتر آمد خیالات از عدم        ز آن سبب باشد خیال اسباب غم

                                  باز هستی تنگتر بود از خیال      ز آن شود در وی قمر همچون هلال

                                باز هستی جهان حس و رنگ       تنگتر آمد كه زندانی است تنگ

طاحون (آسیاب)