198- فانی شدن طلب آدمی در طلب حق

همه چیز را تا تجویی نیابی، جز این دوست را تا نیابی نجویی. طلب آدمی آن باشد که چیزی نایافته طلب کند، و شب و روز در جست و جوی آن باشد. الا طلبی که یافته باشد و مقصود حاصل بود و طالب آن چیز باشد. این عجبست؛ این چنین طلب در وهم آدمی نگنجد و بشر نتواند آن را تصور کردن، زیرا طلب او برای چیز نویست که نیافته است. و این طلب چیزی که یافته باشد و طلب کند این طلب حق است، زیرا که حق تعالی همه چیز را یافته است و همه چیز در قدرت او موجود است که: کُن فَیَکون (موجود باش آن چیز بی درنگ موجود خواهد شد – انعام -73). اَلْواحِدُ الْمَاجِدُ، واجد آن باشد که همه چیز را یافته باشد و مع هذا، حق تعالی طالب است که: هُوَالطّالِبُ وَالْغَالِبُ.

پس مقصود ازین آنست که ای آدمی، چندانکه تو درین طلبی که حادث است و وصف آدمیست، از مقصود دوری، چون طلب تو در طلب حق فانی شود و طلب حق بر طلب تو مستولی گردد، تو آنگه طالب شوی به طلب حق.

شرح

- کُن فَیَکون: بخشی از آیۀ 73 سورۀ انعام که کامل آن بدین مضمون است:

          و اوست خدایی که آسمانها و زمین را بحق آفرید  

          و روزی که خطاب کند که موجود باش

          آن چیز بی درنگ موجود خواهد شد،

          سخن او حق است پادشاهی و حکم و فرمان عالم.

          روزی که در صور بدمند تنها با اوست

          و دانای نهان و آشکار اوست    

          و هم او به تدبیر خلق دانا و بر همه چیز عالم آگاه است.

- حق تعالی طالب است ...: این مضمون در دیوان شمس اینگونه آمده است:

          ای رستخیز ناگهان، وی رحمت بی منتها        

          ای آتش افروخته در بیشۀ اندیشه ها

          امروز خندان آمدی، مفتاح زندان آمدی         

          بر مستمندان آمدی چون بخشش و فضل خدا

          خورشید را حاجب تویی، اومید را واجب تویی   

          مطلب تویی، طالب تویی، هم منتها، هم مبتدا

          در سینه ها برخاسته، اندیشه را آراسته  

          هم خویش جاجت خواسته، هم خویشتن کرده روا

- طلب حق بر طلب تو مستولی گردد ...: مولانا - در حکایت فرعون که به سبب خوابی که دیده بود کودکان بنی اسرائیل را می کشت تا به خیال خود از بوجود آمدن موسی جلوگیری کند - این مضمون را اینگونه آورده است:

                              رو به هستی داشت فرعون عنود       لاجرم از كارگاهش كور بود

                                      لاجرم میخواست تبدیل قدر       تا قضا را باز گرداند ز در

                                خود قضا بر سبلت آن حیله مند        زیر لب می كرد هر دم ریشخند

                      صد هزاران طفل كشت او، بی گناه       تا بگردد حكم و تقدیر اله

                                      تا كه موسی نبی ناید برون      كرد در گردن هزاران ظلم و خون

                          آن همه خون كرد و موسی زاده شد       وز برای قهر او آماده شد

                                           گر بدیدی كارگاه لا یزال       دست و پایش خشك گشتی ز احتیال

                                  اندرون خانه اش موسی معاف       وز برون میكشت طفلان را گزاف  

                                                                                                                 (مثنوی)

عنود (لجوج) - احتیال (حیله کردن)

- صد هزاران طفل كشت او، بی گناه      تا بگردد حكم و تقدیر اله

این بیت اشاره ایست به آیۀ 49 سورۀ بقره بدین مضمون:

         به یاد آرید

         هنگامی که شما را از ستم فرعونیان نجات دادیم

         که از آنها سخت در شکنجه بودید

         تا به حدی که پسران شما را کشته

         و زنانتان را [برای کنیزی] نگاه می داشتند

         و این بلا و امتحانی بزرگ بود که خدا شما را بدان می آزمود.