193- حکایت یوسف و ارمغان آیینه

یوسف مصری را دوستی از سفر رسید. گفت: جهت من چه ارمغان آوردی؟

گفت چیست که تو را نیست و تو بدان محتاجی؟ الا جهت آنکه از تو خوبتر هیچ نیست، آینه آورده ام تا هرلحظه روی خود را در وی مطالعه کنی.

چیست که حق تعالی رانیست و او را بدان احتیاج است؟ پیش حق تعالی دل روشنی می باید بردن تا در وی  خود را ببیند. اِنَّ اللهَ لَایَنْظُرُ اِلی صُورِکُم وَلَا اِلی اَعْمَالِکُمْ وَ اِنمَّا یَنْظُرُ اِلی قُلُوْبِکُمْ (خداوند را نظر به نقش و صورت و اعمال و افعال شما نیست؛ بلکه نظرش تنها بر دلهای شماست – حدیث نبوی)

شرح (استاد قمشه ای)

- یوسف مصری را دوستی از سفر رسید: این حکایت در مثنوی در بیان همین معنا با تفصیل یبیشتر آمده است:

                                     آمد از آفاق یاری مهربان؛        یوسف صِدیقّ را شد میهمان.

                                   کاشنا بودند وقت کودکی؛        برو  سادۀ آشنایی متکی.

                               یاد دادش جور اخوان و حسد.        گفت: (( آن زنجیر بود ما اسد.

                                  عار ناید شیر را از سلسله؛        ما نداریم از رضای حق گله.

                                 شیر را بر گردن ار زنجیر بود،        بر همه زنجیر سازان میر بود.))

                       بعد قصه گفتش، گفت: (( ای فلان،        هین، چه آوردی تو ما را ارمغان؟))

                    گفت: (( من بس ارمغان جستم تو را؛        ارمغانی در نظر نامد مرا.

                                زیره را من سوی کرمان آورم        گر به پیش تو دل و جان آورم. 

                      نیست تخمی کاندر این انبار نیست.        غیر حسنت تو که آن را یار نیست.

                                آینه آوردمست، ای روشنی،        تا ببینی روی خود، یادم کنی.))

                            آینۀ هستی چه باشد نیستی،        نیستی بگزین، گر ابله نیستی.

بیت آخر سخن حکمای اشراق است که گویند جمال هستی مطلق در آیینه نیستی نمودار شد:

                               چو قاف قدرتش دم بر قلم زد،       هزاران نقش بر لوح عدم زد.

                          عدم در ذات خود چون بود صافی،        از او با ظاهر آمد گنج مخفی. 

                                                                                                         (گلشن راز)

از این رو، نزد عارفان، رندی و زیرکی این است که آدمی عدم شود و چون آینه از هرچه رنگ تعلق پذیرد آزاد گردد و گوید ما را ((هیچ)) نقش مکنید که ((همه)) نقشها را طالبیم. و مقصود عارفان از اینکه گویند خاک شو و بمیر و سرا پا فقر و نیاز باش همین معناست که:

                        در بهاران کی شود سرسبز سنگ؟       خاک شو تا گل برویی رنگ رنگ.

                                معنی مردن ز طوطی بد نیاز؛       در نیاز و فقر خود را مرده ساز.

                                گر شوی مرده ز اوصاف بشر،       بحر اسرارت نهد بر فرق سر.    

                                                                                                               (مثنوی)

در بخشی از نیایش ابراهیم (ع) به در گاه خداوند آمده است که:

          خدایا، در روز رستاخیز مرا خوار مگردان –

          آن روز که مال و فرزند هیچ سود نبخشد؛

          و هیچ متاعی را بهایی نباشد،

          مگر آن کس که خدا را ((قلب سلیم)) و ((دل صافی)) آورد.    (شعرا -87 -89) 

مولانا حدیث نبوی به مضمون زیر را گواه صدق این معنی آورده است:

          خداوند را نظر به نقش و صورت

          و اعمال و افعال شما نیست؛   

          بلکه نظرش تنها بر دلهای شماست.

(+) – مولانا در مثنوی در حکایت موسی و شبان مضمون حدیث بالا را اینگونه بیان کرده است:

                              وحی آمد سوی موسی از خدا       بندۀ ما را ز ما كردی جدا

                                      تو برای وصل كردن آمدی       نی برای فصل كردن آمدی

                                      تا توانی پا منه اندر فراق       أبغض الأشیاء عندی، الطلاق

                             هر كسی را سیرتی بنهاده ایم        هر كسی را اصطلاحی داده ایم

                               در حق او مدح و در حق تو ذم        در حق او شهد و در حق تو سم

                                  در حق او نور و در حق تو نار       در حق او ورد و در حق تو خار

                                 در حق او نیک و در حق تو بد       در حق او قرب و در حق تو رد

                                  ما بری از پاك و ناپاكی همه       از گران جانی و چالاكی همه

                               من نكردم خلق تا سودی كنم       بلكه تا بر بندگان جودی كنم

                                  هندوان را اصطلاح هند مَدح       سندیان را اصطلاح سند مدح

                                 من نگردم پاك از تسبیحشان       پاك هم ایشان شوند و دُر فشان

                                      ما برون را ننگریم و قال را      ما درون را بنگریم و حال را

                                     ناظر قلبیم، اگر خاشع بود       گر چه گفتِ لفظ، ناخاضع بود

                             زانكه دل جوهر بود، گفتن عرض       پس طفیل آمد عرض، جوهر غرض