18- انتقاد از علمای ظاهربین

فرمود که: سید برهان الدین محقق، قدس الله سره العزیز، سخن می فرمود، یکی آمد که مدح تو از فلانی شنیدم.

 گفت: تا ببینم که آن فلان چه کس است، او را آن مرتبت هست که مرا بشناسد و مدح من کند، اگر او مرا به سخن شناخته باشد، پس مرا نشناخته است، زیرا که این سخن نماند و این حرف و صوت نماند و این لب و دهان نماند، این همه عرض است و اگر به فعل شناخت  همچنین و اگر ذات مرا شناخته است، انگه دانم که او مدح مرا تواند کردن و آن مدح از آن من باشد.  

حکایت او همچنان باشد که می گویند: پادشاهی پسر خودرا به جماعتی اهل هنر سپرده بود تا اورا از علوم و نجوم و رمل و غیره آموخته بودند و استاد تمام گشته با کمال کودنی و بلادت. روزی پادشاه انگشتری در مشت گرفت، فرزند خودرا امتحان کرد که بیا بگو در مشت چه دارم.

 گفت: آنچه داری گرد است و زرد است و مجوّف است.

گفت: چون نشانهای راست دادی، پس حکم کن که آن چه چیز باشد.

گفت: می باید که غربیل باشد.

گفت: آخر، این چندین نشانهای دقیق را، که عقول در آن حیران شوند، دادی از قوت تحصیل و دانش این قدر بر تو چون فوت شد که در مشت غربیل نگنجد؟

اکنون همچنین علمای اهل زمان در علوم موی می شکافند، و چیزهای دیگر را، که بایشان تعلق ندارد، بغایت دانسته اند و ایشان را بر آن احاطت کلی گشته، و آنچه مهم است و به او نزدیکتر از همه آن است خودی اوست و خودی خودرا نمی داند. همه چیزها را به حل و حرمت حکم می کند که این جایز است و آن جایز نیست، و این حلال است یا حرام است. خودرا نمی داند که حلال است یا حرام است، جایز است یا نا جایز، پاک است یا ناپاک است.

 پس این تجویف (میان تهی) و زردی و نقش و تدویر عارضیست، که چون در آتش اندازی، این همه نماند، ذاتی شود صافی ازین همه نشان. هر چیز که می دهند از علوم و فعل و قول، همچنین باشد و بجوهر او تعلق ندارد که بعد از این همه باقی آنست. نشان ایشان همچنان باشد که این همه را بگویند و شرح دهند و در آخر حکم کنند  که  در مشت غربیلست چون از آنچه اصل است خبر ندارند.

من مرغم، بلبلم، طوطیم، اگر مرا گویند که بانگ دیگر گون کن نتوانم، چون زبان من همین است، غیر آن نتوانم گفتن، بخلاف آنکه او آواز مرغ را آموخته است او مرغ نیست، دشمن و صیاد مرغانست. بانگ و صفیر می کند تا او را مرغ دانند، اگر او را حکم کنند که جز این آواز، آواز دیگر گون کن، تواند کردن چون آن آواز بر او عاریتیست و از آن او نیست، تواند که آواز دیگر کند چون آموخته است که کالای مردمان دزد، از هر خانه قماشی نماید.

شرح (استاد قمشه ای)

- علوم و نجوم و رمل و غیره ...: مقصود از نجوم، در اینجا، علم احکام نجوم است. هدف از تحصیل این علم شناخت اوضاع کواکب از حیث تأثیرات سعد یا نحس آنها بر سرنوشت آدمیان و اطلاع بر مغیبات (امور پنهانی) و پیشگویی حوادث و توانایی بر انجام امور غربیه دیگر است. و این غیر از علم هیئت یا ستاره شناسی است که بر مبنای ریاضی استوار است و جزو علوم دقیقه به شمار می رود. رمل نیز فنی است که با آن از مغیبات و طالع مردمان خبر دهند و حوادث آینده را پیشگویی کنند.

- خودرا نمی داند.....: درس مقصود از کارگاه هستی، در نظر مولانا، عشق است، و آن از مشاهده جمال حق در آینه دل آدمی – که اگر صافی شود جام جهان نماست – حاصل می شود. و هر علم که بدین مقصود یاری کند علم الاهی است، و گرنه، عین جهل بلکه حجاب اکبر است.

                 سعدی بشوی لوح دل از نقش غیر دوست؛       علمی که ره به حق ننماید جهالت است

                                                                                                                             (سعدی)

                                  صد هزاران فضل داند از علوم،       جان خود را می نداند آن ظلوم!  

                                     داند او خاصیت هر جوهری،       در بیان جوهر خود چون خری.       

                                  که: همی دانم یجوز ولا یجوز.       خود ندانی که یجوزی یا عجوز!

                        قیمت هر کاله می دانی که چیست،       قیمت خود را ندانی ابلهی است.  (مثنوی)

یجوز و لا یجوز (جایز است و جایز نیست)

            لاف دانش می زنی، خود را نمی دانی چه سود؟

            دعوی دل می کنی و غافل از جانی چه سود؟          (دیوان شمس)

- اکنون علمای اهل زمان در علوم موی می شکافند...: مولانا این گونه موشکافیها را، که منتهی به شناخت مقام انسان و نقش او در عالم نمی گردد، نشانۀ فقدان درد دین و مایه غرور و فریب دانسته، و در تمثیل شیرینی در مثنوی مورد طعن قرار داده است:

                                                                     آن یکی زد سیلیی مر زید را.       حمله کرد او هم برای کید را.

                        گفت سیلی زن: (( سؤالی می کنم؛        پاسخم می گوی و آنگه می زنم.

                                     در قفای تو زدم، آمد طراق؛        یک سؤالی دارم اینجا از وفاق:

                          این طراق از دست من بوده است یا        از قفا گاه تو بود ای فخر کیا؟))

                            گفت: (( از درد، این فراغت نیستم        که در این فکر و تأمل بیستم.

                               تو که بیدردی همی اندیش این؛        نیست صاحب درد را این فکر، هین))

در تمثیل دیگری می گوید:

                                   آن یکی مرد دو مو آمد شتاب        پیش یک آیینه دار مستطاب.

                           گفت: (( از ریشم سپیدی کن جدا،         که عروس نو گزیدم، ای فتی.))

                                ریش او ببرید و کل پیشش نهاد        که: ((تو بگزین، چون مرا کاری فتاد.))

(+) - بانگ و صفیر می کند تا او را مرغ دانند...: این تمثیل در مثنوی نیز آمده است:

                                         دیدن دانا عبادت، این بود         فقح ابواب سعادت، این بود

                            چون بسی ابلیس آدم روی هست         پس به هر دستی نشاید داد دست

                                       زانكه صیاد آورد بانگِ صفیر        تا فریبد مرغ را، آن مرغ گیر

                             بشنود آن مرغ بانگ جنس خویش         از هوا آید بیابد دام و نیش

                                  حرف درویشان بدزدد مردِ دون         تا بخواند بر سلیمی زان فسون

                              كار مردان روشنی و گرمی است         كار دونان حیله و بی شرمی است

فقح (چشم باز کردن)