167- حکایت در محدودیت علوم ظاهر

عارف پیش نحوی نشسته بود. نحوی گفت: سخن بیرون از این سه نیست: یا اسم باشد یا فعل یا حرف.

 عارف جامه بدرید که: واویلتاه! بیست سال عمر من و سعی و طلب من به باد رفت که من، به امید که بیرون از این سخنی هست، مجاهده کرده ام؛ تو امید مرا ضایع کردی. هر چند که عارف به آن سخن و مقصود رسیده بود، الا نحوی را به این طریق تنبیه می کرد.

شرح (استاد قمشه ای)

نحوی کسی را گویند که در صرف و نحو زبان عرب استاد است، و در زبان مولانا اغلب رمزی است از علمای ظاهر و اصحاب قیل و قال که به علم مغرور باشند و دیگران را به جهل و بیخبری طعن و طنز کنند – چنانکه در قصۀ نحوی و کشتیبان در مثنوی آمده است. به تعبیر دیگر نحو کنایه از راه عقل و هوشیاری است، در مقابل محو که طریق عشق و مستی است.

                              محو می باید نه نحو ابنجا، بدان؛       گر تو محوی، بی خطر در آب ران.

                                  مرد نحوی را از آن در دوختیم        تا شما را نحو محو آموختیم.           

                                                                                                                    (مثنوی)

عقل برای هر چیزی حدی معین می کند و خارج از آن چیزی نمی داند، در حالی که عشق از همه حدود و تعریفات منطقی بیرون می جهد، و از طریق شهود به حقایقی ورای ادراک عقل دست می یابد:

          عقل گوید شش جهت حد است و بیرون راه نیست؛

          عشق گوید راه هست و رفته ام من بارها.

          عقل بازاری بدید و تاجری آغاز کرد؛

          عشق دیده زان سوی بازار او بازارها                      (دیوان شمس)