164- مناظرۀ گل با پاییز

 گل و میوه نمی شکفد به پاییز، که این مناظره باشد – یعنی به پاییز مخالفت مقابله و مقاومت کردن باشد. و گل را آن طبع نیست که مقابلگی کند با پاییز. اگر نظر آفتاب حمل تافت، بیرون آید در هوای معتدل عادل. و اگرنه سر درکشید و به اصل خود رفت. پاییز با او می گوید: اگر تو شاخ خشک نیستی، پیش من برون آی، اگر مردی. او می گوید: پیش تو من شاخ خشکم و نامردم. هر چه خواهی بگو.

          ای پادشاه صادقان، چون من منافق دیده ای؟        

          با زندگانت زنده ام، با مردگانت مرده ام!

تو که بهاءالدینی، اگر کمپیر زنی (پیر زنی) که دندانها ندارد، روی چون پشت سوسمار آژنگ بر آژنگ، بیاید و بگوید (( اگر مردی و جوانی، اینک آمدم پیش تو. اینک فرس و نگار، اینک میدان، مردی بنمای اگر مردی))، گویی: معاذالله! والله که مرد نیستم و آنچه حکایت کردند دروغ گفتند، چون جفت تو ای، نامردی خوش شد.

کژدم می آید، نیش برداشته بر عضو تو می رود که شنودم که مردی خندان و خوشی، بخند تا خندۀ تو را ببینم. می گوید: چون تو آمدی مرا هیچ خنده نیست و هیج طبع خوش نیست. آنچه گفتند دروغ گفتند، همه دواعی (داعیه و سبب) خنده ام مشغول است به آن امید که بروی و از من دورشوی.

شرح (استاد قمشه ای)

- گل و میوه نمی شکفد به پاییز ...: گل در پیش سلیمان عادل بهار می شکفد و در عهد چنگیز خزان پنهان می شود؛ و این در نظر مولانا نفاقی خوش و پندی دلکش است، که منافق جنین باید بود:

           ای پادشاه صادقان، چون من منافق دیده ای؟        

           با زندگانت زنده ام، با مردگانت مرده ام!  

           با دلبران و گلرخان چون گلستان بشکفته ام؛

           با منکران دی صفت همچون خزان افسرده ام.    (دیوان شمس)

و حافظ و سعدی نیز چنین بودند که در هر مقام مناسب شأن آن رفتاری می کردند و این یکی از معانی لطیف ابن الوقت است.

          حافظم در مجلسی، دردی کشم در مجلسی؛

          حالیا بنگر که چون با خلق صنعت می کنم.        (حافط)

          با بدان بد باش و با نیکان نکو؛

          جای گل گل باش و جای خار خار.                  (سعدی)

مولانا خفتن درختان و گلها و گیاهان را در پاییز به خفتن اصحاب کهف در غار تشبیه کرده است که ایشان نیز بنا به روایت قرآن ، از جور پادشاه زمان به غاری پناه بردند و آنجا زمانی دراز بخفتند تا دور ظالم به سر آمد.

                              آن درختی کو شود با یار جفت،       از هوای خوش ز سر تا پا شکفت. 

                                در خزان چون دید او یار خلاف،      در کشید او روی و سر زیر لحاف.

                                 گفت یار بد بلا آشفتن است؛      چونکه او آید طریقم خفتن است.

                    پس بخسبم، باشم از اصحاب کهف.      به ز دقیانوس باشد خواب کهف.

                            یقظه شان مصروف دقیانوس بود؛      خوابشان سرمایه ناموس بود.

یقظه (بیداری)

(+) - پس بخسبم، باشم از اصحاب کهف.     به ز دقیانوس باشد خواب کهف

این بیت اشاره ایست به آیۀ 18 سورۀ کهف بدین مضمون:

          و آنها [اصحاب کهف] را بیدارپنداشتی   

          و حال آنکه در خواب بودند  

          و ما آنان را به پهلوی راست و چپ می گردانیدیم

          و سگ آنها دو دست بر در آن غار گسترده داشت

          و اگر کسی بر حال ایشان مطلع شدی از آنها گریختی

          و از هیبت و عظمت آنان بسیار هراسان گردیدی.