163- فرق خاص و عام

ما همچون کاسه ایم؛ بر سر آب رفتن کاسه بر سر آب بحکم کاسه نیست، بحکم آب است.

گفت: این عام است الا بعضی می دانند که بر سر آبند و بعضی نمی دانند.

فرمود: اگر عام بودی تخصیص، قَلْبُ المُؤْمِنِ بَیْنَ اِصْبَعَیْنِ. راست نبودی  و نیز فرمود، الرَّحْمَنُ عَلَّمَ الْقُرْآنَ ( خداوند رحمان، قرآن را آموزش داد – الرحمن -1و2)، نتوان گفت که این عام است همگی علم ها را او آموخت، تخصیص قرآن چیست؟ و همچنان، خَلَقَ السَّمَاوَاتِ وَالأَرْضَ (آسمانها و زمین را آفرید – انعام – 1)، تخصیص آسمان و زمین چیست؟ چون همه چیز ها را علی العموم او آفرید.

لا شک همه کاسه ها بر سر آب قدرت و مشیت است و لیکن چیزی نکوهیده را مضاف کنند به او، بی ادبی باشد. چنانکه یَا خَالَقَ السِّرْقِیْنِ وَ الضّراَطِ و الفِسَا، الا، یَا خَالِقَ السّمواتِ و یَاخَالِقَ الْعُقُولِ. پس این تخصیص را فایده باشد اگر چه عام است. پس تخصیص چیزی [دلیل] گزیدگی آن چیز می کند.

حاصل، کاسه بر سر آب می رود و آب او را بر وجهی می برد که همه کاسه ها نظاره گر آن کاسه می شوند. و کاسه را بر سر آب می برد بر وجهی که همه کاسه ها از وی می گریزند طبعاٌ، و ننگ می دارند و آب ایشان را الهام گریز می دهد و توانایی گریز، و در ایشان این می نهد که: اَللهُّمَ زِدْنَا مِنْهُ بَعْدا.ًو به آن اول، اَللهُّمَ زِدْنَا مِنْهُ قُرْبا.

اکنون این کس که عام می بیند، می گوید، از روی مسخری، هر دو مسخر آبند یکیست. او جواب می گوید، که اگر تو لطف و خوبی و حسن، گردانیدن این کاسه را بر آب می دیدی تو را پروای آن صفت عام نبودی -  چنانکه معشوق کسی با همه [در] سرگینها (فضله چهارپایان، پهن) و خفریقها (گندها) مشترک است از روی هستی، هرگز [این] بخاطر عاشق آید [که] معشوق من مشترک است با خفریقها در آن وصف عام، که هردو جسمند و متحیزند (محصورند) و در شش جهت اند و حادث و قابل فنا اند و غیره ها

مِنَ الاَوْصافِ العامَّة. هرگز در او این نگنجد، و هر که او را این صفت عام یاد دهد، او را دشمن گیرد و ابلیس خود داند -  پس چون در تو این گنجد که نظر به آن جهت عام کردی، که تو اهل نظارۀ حسن خاص ما نیستی، باتو نشاید مناظره کردن. زیرا مناظره های ما با حسن آمیخته است و اظهار حسن بر غیر اهلش ظلم باشد الا به اهلش، لَاتُعْطَوا الْحِکْمَة غَیْرَ اَهْلِهَا فَتَظْلِمُوها وَلَاتَمْنَغُوهَا عَنْ اَهْلِهَا فَتَظْلِمُوهُمْ. این علم نظر است، علم مناظره نیست.

شرح

- قَلبُ المُؤمِنِ بَینَ اِصبَعَینِ: مولانا این حدیث نبوی را در مثنوی اینگونه بیان نموده است:

                              دیده و دل هست بین اصبعین      چون قلم در دست كاتب ای حسین

                           اصبع لطف است و قهر اندر میان      كلك دل با قبض و بسطی زین بنان

                                 ای قلم بنگر گر اجلالیستی      كه میان اصبعین كیستی

                    جمله قصد و جنبشت زین اصبع است      فرق تو بر چار راه مجمع است

                          این حروف حالهات از نسخ اوست     عزم و فسخت هم ز عزم و فسخ اوست

                                جز نیاز و جز تضرع راه نیست     زین تقلب هر قلم آگاه نیست

                               این قلم داند، ولی بر قدر َخود     قدر خود پیدا كند در نیك و بد

 اصبع (انگشت)

- تو اهل نظارۀ حسن خاص ما نیستی ...: مولانا در مثنوی این مضمون را- در حكایت آن زاهد كه در سال قحط خندان و شاد بود و از او پرسیدند که چه هنگام شادی است؟ - این گونه آورده است   

                      گفت: در چشم شما قحط است این      پیش چشمم چون بهشت است این زمین

                       من همی بینم به هر دشت و مكان      خوشه ها انبُه رسیده تا میان

                                 خوشه ها در موج از باد صبا      بر بیابان سبزتر از گندنا

                            ز آزمون، من دست بروی میزنم       دست و چشم خویش را چون بر كنم ؟

                                 یار فرعون تنید، ای قوم دون      زین نماید مر شما را نیل خون

                                    یار موسیّ خِرَد گردید زود      تا نماند خون و، بینید آب رود               

تنید (تن اید)