162- حکایت در نفی جبر

گفت: مادر را چرا کشتی؟

گفت چیزی دیدم لایق نبود.

گفت: آن بیگانه را می بایست کشتن.

گفت: هر روز یکی را کشم.

اکنون هرچه تو را پیش آید، نفس خود را ادب کن تا هر روز با یکی جنگ نباید کردن. اگر گویند كُلًّ مِّنْ عِندِ اللّهِ (همۀ امور از جانب خداست، نساء - 78) گوییم لاجرم عتاب کردن نفس خود و عالمی را رهانیدن هم من عندالله. چنانکه آن یکی بر درخت قُمرُالدین (نوعی زرد آلو) میوه می ریخت و می خورد.خداوند باغ مطالبه می کرد. گفت: از خدا نمی ترسی؟

گفت: چرا ترسم؟ درخت از آن خدا و من بندۀ خدا؛ می خورد بنده خدا از مال خدا.

گفت: بایست تا جوابت بگویم. رسن را بیارید و او را بر این درخت بندید و می زنید تا جواب طاهر شدن.

فریاد بر آورد که: از خدا نمی ترسی؟

گفت: چرا ترسم؟ که تو بندۀ خدایی و این چوب خدا؛ چوب خدا را می زنم بر بندۀ خدا!

حاصل آن است که عالم بر مثال کوه است. هر چه گویی از خیر و شر، از کوه همان شنوی. و اگر گمان بری که من خوب گفتم کوه زشت جواب داد، محال باشدکه بلبل در کوه بانگ کند، از کوه بانگ زاغ آید یا بانگ آدمی یا بانگ خر. پس یقین دان که بانگ خر کرده باشی.

          بانگ خوش دار چون به کوه آیی،     

          کوه را بانگ خر چه فرمایی؟

          خوش آوازت همی دارد صدای گنبد خضرا.

شرح (استاد قمشه ای)

- مادر را چرا کشتی ..: این حکایت در مثنوی با تفسیر مشابه آمده است:

                            آن یکی از خشم مادر را بکشت؛      هم به زخم خنجر و هم زخم مشت. 

                             آن یکی گفتش که از بد گوهری      یاد ناوردی تو عهد مادری.

                             هین تو مادر را جرا کشتی، بگو؛      او چه کرد با تو، ای تند خو.

                    گفت: کاری کرد کان کار عار وی است؛      کشتمش، کان خاک ستار وی است.

                        گفت: آن کس را بکش ای محتشم.      گفت: پس هر روز مردی را کشم!

سپس می افزاید که نفس تو همان مادر بد کار است که اگر خون او نریزی هر زمان قصد عزیزی خواهی کرد. اما اگر شخص خودرا به مصلحت جبری کند و به استناد آیۀ قرآن عذر آورد که: ((همۀ امور از جانب خداست))، مولانا جواب گوید که نفس خودرا عتاب کن و آن نیز از جانب خدای دان. 

                         شحنه ای را دزد گفت: ای پادشاه،      آنچه کردم بود از امر اله.

                       گفت شحنه: آنچه من هم می کنم،      حکم حق است، ای دوچشم روشنم.

و هر که جبری شود پاسخ وی همان است که در حکایت دزد و باغبان آمده است:

                               آن یکی برجست بالای درخت؛      می فکند آن میوه را دزدانه سخت. 

                             صاحب باغ امد و گفت: ای دنی،      ازخدا شرمیت، گو چه میکنی؟

                                     گفت: از باغ خدا بندۀ خدا      می خورد خرما که حق کردش عطا.

                                عامیانه چه ملامت می کنی؟      بخل بر خوان خداوند غنی؟

                                گفت: ای ایبک، بیاور آن رسن      تا بگویم من جواب بوالحسن.

                      پس ببستش سخت آن دم بر درخت؛       می زدش بر پشت و پهلو چوب سخت.        

                                گفت: آخر از خدا شرمی بدار!      می کشی این بی گنه را زار زار!

                             گفت: با چوب خدا، این بنده اش      می زند بر پشت بنده خوش.

                               چوب حق و پشت و پهلو آن او؛      من غلام و آلت فرمان او.

                            گفت: توبه کردم از جبر، ای عیار؛      اختیار است، اختیار است، اختیار.