158- ایمان تمییزیست بین حق و باطل

پس دانستیم که ایمان تمییزیست که فرق کند میان حق و باطل و میان نقد و نقل. هرکه را تمییز نیست این سخن پیش او ضایع است. همچنانکه دو شخص شهری عاقل و کافی بروند از روی شفقت برای نفع روستایی گواهی دهند. اما روستایی از روی جهل چیزی بگوید مخالف هر دو، که آن گواهی هیچ نتیجه ندهد و سعی ایشان ضایع گردد. و از این روی می گویند که روستایی گواه با خود دارد، الا چون حالت سُکر مستولی گردد، مست به آن نمی نگرد که اینجا ممیزی هست یا نی؟ مستحق این سخن و اهل این هست یا نی؟ از گزاف فرو می ریزد. همچنانکه زنی را که پستانهاش قوی پر شود و درد کند، سگ بچگان را جمع کند و شیر بر ایشان می ریزد. اکنون این سخن بدست ناممیز افتاد همچنان باشد که درّ ثمین بدست کودکی دادی که قدر آن نمی داند، چون از آن سو تر رود سیبی بدست او نهند و آن درّ را از او بستانند چون تمیز ندارد. پس تمیز بمعنی عظیم است.

شرح

- پس تمیز بمعنی عظیم است: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                                بحر تلخ و بحر شیرین در جهان      در میانشان بَرْزَخٌ لا یبغیان

                                 وانگه این هر دو، ز یك اصلی روان      درگذر زین هر دو رو تا اصل آن

                                             زر قلب و زر نیكو در عیار      بی محك هرگز ندانی ز اعتبار

                                   هر كه را در جان خدا بنهد محك      هر یقین را باز داند او ز شك

                               آنچه گفت: استفت قلبک مصطفی      آن کسی داند، که پُر بود از وفا

                                      در دهان ِ زنده خاشاك ار جهد      آنگه آرامد كه بیرونش نهد

                                   در هزاران لقمه یك خاشاكِ خُرد      چون در آمد، حس زنده پی ببرد                

-  بحر تلخ و بحر شیرین در جهان      در میانشان بَرْزَخٌ لا یبغیان

این بیت اشاره ایست به آیۀ 19 و 20 سورۀ الرحمن بدین مضمون:

          اوست که دو دریا را به هم در آمیخت

          و میان آن دو دریا برزخ فاصله ای است

         که تجاوز به حدود یکدیگر نمی کنند.