155- دو عالم را داشتن

حسام الدین ارزنجانی پیش از آنکه بخدمت فقرا رسد و با ایشان صحبت کند، بحاثی (بحث کننده ای) عظیم بود. هرجا که رفتی و نشستی به جد بحث و مناظره کردی، خوب کردی و خوش گفتی. اما چون با درویشان مجالست کرد، آن بر دل او سرد شد. نبرد عشق را جز عشق دیگر، مَنْ اَرَادَ اَنْ یَجْلِسَ مَعَ اللهِ تَعالی فَلْیَجْلِسْ مَعَ اَهْل التَّصوُّفِ.     

این علم ها نسبت به احوال فقرا بازی و عمر ضایع کردن است که: إِنَّمَا الحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ ([ و بدانید] که زندگانی دنیا بجز بازیچه و هوسرانی نیست – محمد – 36). اکنون چون آدمی بالغ شد و عاقل و کامل شد، بازی نکند و اگر کند از غایت شرم، پنهان کند تا کسی او را نبیند. این علم و قال و قیل و هوسهای دنیا باد است و آدمی خاک است و چون باد با خاک آمیزد، هر جا که رسد چشمهارا خسته کند و از وجود او جز تشویش و اعتراض حاصلی نباشد. اما اکنون اگر چه خاک است به هر سخنی که می شنود، می گرید، اشکش چون آب روانست،تَرَى أَعْيُنَهُمْ تَفِيضُ مِنَ الدَّمْعِ (اشک از دیدۀ آنها جاری می شود – مائده – 83). اکنون چون عوض باد بر خاک، آب فرو می آید، کار بعکس خواهد بودن، لاشک چون خاک آب یافت بر او سبزه و ریحان و بنفشه و گل، گلزار روید.

این راه فقرا راهیست که درو به جمله آرزوها برسی، هر چیزی که تمنای تو بوده باشد. البته در این راه به تو رسد، از شکستن لشکرها و ظفر یافتن بر اعدا و گرفتن ملکها و تسخیر خلق و تفوق بر اقران خویشتن و فصاحت و بلاغت و هرچه بدین ماند. چون راه فقر را گزیدی انها همه به تو رسد. هیچکس در این راه نرفت که شکایت کرد، به خلاف راههای دگر، هرکه در آن راه رفت و کوشید از صد هزار یکی را مقصود حاصل شد و آن نیز نه چنانکه دل او خنک گردد و قرار گیرد. زیرا هر راه را اسبابیست و طریقی است به حصول آن مقصود، و مقصود حاصل نشود الا از راه اسباب. و آن راه دور است و پر آفت و پر مانع، شاید که آن اسباب تخلف کند از مقصود.

اکنون چون در عالم فقر آمدی و ورزیدی، حق تعالی ترا ملکها و عالم ها بخشد که در وهم ناورده باشی، و از آنچه اول تمنا می کردی و می خواستی خجل گردی که آه، من بوجود چنین چیز حقیر، چون می طلبیدم؟ اما حق تعالی گوید اگر تو از آن منزه شدی و نمی خواهی و بیزاری، اما آن وقت در خاطر تو گذشته بود برای ما ترک کردی، کرم ما بی نهایت است البته آن [را] نیز میسر تو گردانم. چنانکه مصطفی، صلی الله علیه و سلم، پیش از وصول و شهرت، فصاحت و بلاغت عرب را می دید، تمنا می برد که مرا نیز این چنین فصاحت و بلاغت بودی. چون او را عالم غیب کشف گشت و مست حق شد بکلی آن طلب و آن تمنا بر دل او سرد شد. حق تعالی فرمود که: آن فصاحت و بلاغت که می طلبیدی به تو دادم.

گفت: یا رب! مرا بچه کار آید آن، و فارغم و نخواهم.

حق تعالی فرمود: غم مخور آن نیز باشد و فراغت قایم باشد و هیچ تو را زیان ندارد. حق تعالی او را سخنی داد که جمله عالم از زمان او تا بدین عهد در شرح آن چندین مجلدها ساختند و می سازند و هنوز از ادراک آن قاصرند.

و فرمود حق تعالی که: نام ترا صحابه از ضعف و بیم سر و حسودان در گوش پنهان می گفتند، بزرگی ترا بحدی نشر کنم که بر مناره های بلند در اقالیم عالم، پنج وقت بانگ زنند به آوازهای بلند و الحان لطیف، در مشرق و مغرب مشهور شود. اکنون هر که در این راه خود را در باخت همۀ مقصودهای دینی و دنیاوی اورا میسر گشت و کس از این راه شکایت نکرد.

شرح

- إِنَّمَا الحَيَاةُ الدُّنْيَا لَعِبٌ: بخشی از آیۀ 36 سورۀ محمد که کامل آن بدین مضمون است:

         [ و بدانید] که زندگانی دنیا   

         بجز بازیچه و هوسرانی نیست

         و اگر به خدا ایمان آرید و پرهیزکار شوید   

         پاداش اعمال شما را [بهشت ابد] خواهد داد

         و از اموال شما چیزی [مزد هدایت] نمی خواهد.

- تَرَى أَعْيُنَهُمْ ...: قسمتی از آیۀ 83 سورۀ مائده که کامل آن بدین مضمون است:

         و چون آیاتی را که به رسول فرستاده شد استماع کنند

         اشک از دیدۀ آنها جاری می شود زیرا حقانیت آن را شناخته و گویند:

         بارالها به رسول تو محمد (ص) و کتاب آسمانی او قرآن ایمان آوردیم

         نام ما را در زمرۀ گواهان صدق او بنویس.

- بزرگی ترا بحدی نشر کنم ...: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                                 مصطفی را وعده كرد الطاف حق       گر بمیری تو نمیرد این سبق

                                من كتاب و معجزت را حافظم         بیش و كم كن را، ز قرآن رافظم

                                       من تو را اندر دو عالم رافعم         طاعنان را از حدیثت دافعم

                                 كس نتاند بیش و كم كردن در او        تو به از من حافظی دیگر مجو

                                       رونقت را روز، روز افزون كنم        نام تو بر زر و بر نقره زنم

                                        منبر و محراب سازم بهر تو         در محبت قهر من شد قهر تو

                                     نام تو از ترس پنهان می کنند        چون نماز آرند پنهان میشوند

                                       خفیه میگویند نامت را کنون        خفیه هم بانگ نماز ای ذوفنون

                                        از هراس و ترس كفار لعین        دینت پنهان میشود زیر زمین

                                            من مناره پُر كنم آفاق را        كور گردانم دو چشم عاق را

                                      چاكرانت شهرها گیرند و جاه        دین تو گیرد ز ماهی تا به ماه

                                           تا قیامت باقیش داریم ما        تو مترس از نسخ دین ای مصطفا

                                    ای رسول ما، تو جادو نیستی        صادقی، هم خرقۀ موسیستی

                                  هست قرآن مر ترا همچون عصا        كفرها را در كشد چون اژدها

رافع ( بلند کننده) – نسخ (زایل کردن، از بین بردن)

- من كتاب و معجزت را حافظم        بیش و كم كن را، ز قرآن رافظم

این بیت اشاره ایست به آیۀ 9 سورۀ حجر بدین مضمون:

          البته ما قرآن را بر تو نازل کردیم

          و ما هم آن را محققا محفوظ خواهیم داشت.