154- رابطۀ صورت و معنی

می گفت که: ما را به همت یاد دار، اصل همت است. اگر سخن نباشد تا نباشد، سخن فرع است.

فرمود که: آخر این همت در عالم ارواح بود، پیش از عالم اجسام. پس ما را در عالم اجسام بی مصلحتی آوردند؟ این محال باشد. پس سخن در کار است و پرفایده. دانۀ قیسی را اگر مغزش را تنها در زمین بکاری، چیزی نروید، چون با پوست بهم [باهم] بکاری بروید. پس دانستیم که صورت نیز در کار است. نماز نیز در باطن است، لا صَلوةَ اِلاّ بِحُضُوْرِ الْقَلْبِ، اما لابدست که بصورت آری و رکوع و سجود کنی به ظاهر، آنگه بهره مند شوی و به مقصود رسی. الَّذِينَ هُمْ عَلَى صَلَاتِهِمْ دَائِمُونَ ( آنان که دائم در نماز و طاعت الهی عمر گذرانند– معارج – 23)، این نماز روح است. نماز صورت موقت است، آن دایم  نباشد زیرا روح عالم دریاست، آنرا نهایت نیست. جسم ساحل و خشکیست، محدود باشد و مقدر. پس صلوة دایم، جز روح را نباشد. پس روح را رکوعی و سجودی هست، اما بصورت آن رکوع و سجود ظاهر می باید کردن زیرا معنی را بصورت اتصالی هست تا هردو بهم نباشند فایده ندهند.

اینکه می گویی، صورت فرع معنی است و صورت رعیت است و دل پادشاه، آخر این اسمای اضافیات است. چون می گویی که این فرع آنست، تا فرع نباشد نام اصلیت بر او کی نشیند؟ پس او اصل از این فرع باشد و اگر آن فرع نبودی او را خود نام نبودی. و چون ربّ گفتی ناچار مربوبی باید، و چون حاکم گفتی محکومی باید.

شرح

- لا صَلوة اِلا بِحُضورِ القَلبِ: مولانا در مثنوی این حدیث نبوی را اینگونه بیان کرده است:

                                 صد هزاران دام و دانست، ای خدا        ما چو مرغان حریص بی نوا

                                            دمبدم پا بستۀ دام نویم         هر یكی گر باز و سیمرغی شویم

                                       میرهانی هر دمی ما را و باز        سوی دامی میرویم ای بی نیاز

                                         ما در این انبار گندم میكنیم        گندم جمع آمده گم میكنیم

                                    می نیندیشیم آخر ما به هوش        كین خلل در گندم است از مكر موش

                                       موش تا انبار ما حفره زدست        وز فنش انبار ما ویران شدست

                                   اول ای جان، دفع شرّ موش كن        وانگه اندر جمع گندم جوش كن

                                       بشنو از اخبار آن صدر الصدور        لا صلاة تمّ الا بالحضور

                                    گر نه موش دزد در انبار ماست        گندم اعمال چل ساله كجاست ؟

                                        ریزه ریزه صدق هر روزه، چرا       جمع می ناید در این انبار ما ؟