15- در تفسیر آیۀ امانت و مقصود از آفرینش انسان

یکی گفت که: اینجا چیزی فراموش کرده ام.

 خداوندگار (مولانا) فرمود که: در عالم یک چیز است که آن فراموش کردنی نیست. اگر جمله چیزهارا فراموش کنی و آن را فراموش نکنی، باک نیست. و اگر جمله را بجا آری و یاد داری و فراموش نکنی و آن را فراموش کنی، هیچ نکرده باشی – همچنانکه پادشاهی تورا به ده فرستاده برای کار معین، تو رفتی و صد کار دیگر گزاردی، چون آن کار را که برای آن رفته بودی نگزاردی، چنان است که هیچ نگزاردی. پس، آدمی درین عالم برای کاری آمده است، و مقصود آن است، چون آن نمی گزارد، پس، هیچ نکرده باشد.

 إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ عَلَى السَّمَاوَاتِ وَالْأَرْضِ وَالْجِبَالِ فَأَبَيْنَ أَن يَحْمِلْنَهَا وَأَشْفَقْنَ مِنْهَا وَحَمَلَهَا الْإِنسَانُ إِنَّهُ كَانَ ظَلُومًا جَهُولًا (همانا که ما آن امانت را بر آسمان و زمین و کوهها عرضه داشتیم، آنان بترسیدند و از تحمل آن تن زدند، ولی انسان آن بار بردوش گرفت، که او براستی بسیار جاهل و ستمکار بود - احزاب – 72).

 آن امانت را بر آسمانها عرض داشتیم، نتوانست پذیرفتن. بنگر که از او چند کارها می آیدکه عقل درو حیران می شود: سنگها را لعل و یاقوت می کند، کوههارا کان زر و نقره می کند، نبات زمین را در جوش می آرند و زنده می گرداند و بهشت عدن می کند. زمین نیز دانه هارا می پذیرد و بر می دهد و عیبها را می پوشاند و صد هزار عجایب که شرح نیآید می پذیرد و پیدا می کند. و جبال نیز همچنین معدنهای گوناگون می دهد. این همه می کنند، اما از ایشان آن یکی کار بر نمی آید، آن یک کار از آدمی می آید:  وَلَقَدْ كَرَّمْنَا بَنِي آدَمَ (همانا که ما فرزندان آدم را بسیار گرامی داشتیم – اسراء – 70) نگفت لقد کرمنا السماء و الارض. پس، از آدمی آن کار می آید که نه از آسمانها می آید و نه از زمینها می آید و نه از کوهها. چون آن کار بکند، ظلومی و جهولی از او نفی شود.

اگر تو گویی که اگر آن کار نمی کنم، چندین کار از من می آید، آدمی را برای آن کارهای دیگر نیآفریده اند. همچنان باشد که تو شمشیر پولاد هندی بی قیمتی – که آن در خزاین ملوک یابند- آورده باشی و ساطور گوشت گندیده ای کرده که من این تیغ را معطل نمی دارم، به وی چندین مصلحت می آرم.  یا دیگ زرین را آورده ای و در وی شلغم می پزی که به ذره ای از آن صد دیگ به دست آید. یا کارد مجوهر را میخ کدوی شکسته کرده ای که من مصلحت می کنم و کدو را بر وی می آویزم و این کارد را معطل نمی دارم. جای افسوس و خنده نباشد؟ چون کار آن کدو به میخ چوبین یا آهنین که قیمت آن به پولی است، بر می آید، چه عقل باشدکارد صد دیناری را مشغول آن کردن؟

حق تعالی تورا قیمت عظیم کرده است. می فرماید که:

 إِنَّ اللّهَ اشْتَرَى مِنَ الْمُؤْمِنِينَ أَنفُسَهُمْ وَأَمْوَالَهُم بِأَنَّ لَهُمُ الجَنَّةَ (خداوند مال وجان اهل ایمان را در مقابل بهشت از ایشان خریداری می کند - توبه -111).

تو بقیمت ورای دو جهانی؛         چه کنم قدر خود نمی دانی.

مفروش خویش ارزان، که تو بس گرانبهایی. حق تعالی می فرماید که من شمارا و اوقات و انفاس شمارا و اموال و روزگار شمارا خریدم که اگر بمن صرف رود و بمن بدهید، بهای آن بهشت جاودانیست، قیمت تو پیش من این است، اگر تو خودرا به دوزخ فروشی ظلم بر خود کرده باشی، همچنانکه آن مرد کارد صد دیناری را بر دیوار زده و برو کوزۀ یا کدویی آویخت.

شرح (استاد قمشه ای)

- إِنَّا عَرَضْنَا الْأَمَانَةَ ...:

          همانا که ما آن امانت را بر آسمان و زمین و کوهها عرضه داشتیم؛ 

           آنان بترسیدند و از تحمل آن تن زدند.

           ولی انسان آن بار بردوش گرفت،

           که او براستی بسیار جاهل و ستمکار بود   (احزاب- 72).

 در اینکه بار امانت چیست و چرا آسمان و زمین از تحمل آن شانه خالی کردند و چگونه است که انسان ((ظلوم و جهول)) توانایی قبول آن را داشت سخن بسیار گفته اند. مولانا امانت را عشق می داند که انسان جاهل و بی خبر از این آتش سوزنده آن را پذیرفت و خودرا به هزاران سختی و بلا در افکنده چنانکه در در دیوان شمس به این بی خبری از مشکلات راه و نهنگ عشق که همۀ دریای هستی را فرو می بلعد به زبان رمز اشاره کرده است:

            چه دانستم که این سودا مرا زینسان کند مجنون!

            دلم را دوزخی سازد دو چشمم را کند جیحون!

            چه دانستم که سیلابی مرا ناگاه برباید،

            چو کشتیّم در اندازد میان قُلزُم پرخون.

            زند موجی بر آن کشتی و تخته، تخته بشکافد،

            که هر تخته فرو ریزد ز گردشهای گوناگون!

            نهنگی هم برآرد سر خورد آن آب دریا را،

            چنان دریای بی پایان شود بی آب چون هامون!

قلزم ( دریای سرخ، مطلق دریا)

اما به تعبیر مولانا همین جهل مایه هزاران علم و فضل در انسان شد و آن ظلم که به ظاهر بر خویشتن نمود از همه عدلها برتر بود:

                         کرد فضل عشق انسان را فضول        زین فضولی جویی ظلوم است و جهول

                               جهل او مر علمها را اوستاد        ظلم او مر عدلها را شد رشاد        

                                                                                                                  (مثنوی)

لذا بوالفضول بودن آدم شأن انسان است، و تنها اوست که می تواند در کارگاه آفرینش از هر چیز بپرسد و همه را مورد سؤال قرار دهد.

شیخ محمود وصف ظلوم و جهول را چون کدورت پشت آینه می داند که موجب کمال آینه، بلکه شرط وجود آن است. و چون حضرت حق خواست تا جمال خود را بیند، در کدورت مطلق نتوانست دید؛ و شفافیت مطلق نیز وجه او را باز نمی گردانید؛ لذا آدمی را مرکب از صفا و کدورت آفرید تا آیینۀ روی او باشد:

                              ظلومی و جهولی ضد نورند،          و لیکن مظهر عین ظهورند.

                                چو پشت آینه باشد مکدر،          نماید روی شخص از روی دیگر.

                             تو بودی عکس معبود ملایک؛          از آن گشتی تو مسجود ملایک.

اشارات دیگری به آیۀ امانت در ادب پارسی:

          ای یوسف امانت، دیدی برادرانت          

          ارزان فروختندت اندک بهات کردند؟        (دیوان شمس)

                         برخیز تا به عهد امانت وفا کنیم،       تقصیرهای رفته به خدمت ادا کنیم.             (سعدی)    

                      آسمان بار امانت نتوانست کشید،       قرعۀ فال به نام من دیوانه زدند!                  (حافظ)     

              موکب حسنت نگنجد در زمین و آسمان؛       در درون سینه، حیرانم که چون جا کرده ای.  (جامی)     

                 بار غم عشق او را گردون ندارد تحمل؛         چون می توان کشیدن این پیکر لاغر من؟  

                                                                                                           (صفای اصفهانی)   

امانت در آثار مولانا به اختیارنیز تعبیر شده که آسمان و زمین از آن گریختند و انسان که پذیرفت خودرا به وادی گناه افکند. اما این گناه نیز به گفته نظامی در نظام کل خال سیاه چهره آدم است و مایه امتیاز او بر سایر موجودات:

                               زلف زمین در بر عالم فکند؛         خال ((عصی)) بر رخ آدم فکند.  (مخزن الاسرار)

- کارد مجوهر را میخ کدوی شکسته کرده ای ...: نظیر این تمثیلها در مثنوی نیز آمده است:

                        گرچه مقصود از کتاب آن فن بود،          گر تواش بالش کنی، هم می شود.

                       لیک از آن مقصود این بالش نبود،          علم بود و دانش و ارشاد و سود.

                       گر تو میخی ساختی شمشیر را،          بر گزیدی بر ظفر ادبیر را.

ادبیر (ادبار، بخت بر گشتی)

- إِنَّ اللّهَ اشْتَرَى ...: جرئی از آیۀ 111 سورۀ توبه بدین مضمون:  

          خداوند مال و جان اهل ایمان را

          در مقابل بهشت از ایشان خریداری می کند.

                              مشتری من خدایست و مرا           می کشد بالا که (( الله اشتری)).  (مثنوی)