139- جدائی ناپذیری بدی از نیکویی

گفت: فاعل نیکی و بدی یک چیزست یا دوچیز؟

جواب از این رو که وقت تردد در مناظره اند، قطعا دو باشد که یک کس با خود مخالفت نکند. و از این رو که لاینفک است بدی از نیکی، زیرا که نیکی ترک بدیست و ترک بدی بی بدی محالست. بیان آنکه نیکی ترک بدیست که اگر داعیه بدی نبود، ترک نیکی نبود. پس [دو] چیز نبود.

چنانکه مجوس گفتند: که یزدان خالق نیکویهاست و اهرمن خالق بدیهاست و مکروهات.

جواب گفتیم که: محبوبات از مکروهات جدا نیست، زیرا محبوب بی مکروه محالست، زیرا که محبوب زوال مکروه است. و زوال مکروه بی مکروه محالست، شادی زوال غمست و زوال غم بی غم محالست. پس یکی باشد لایتجزی.

شرح

- از این رو که لاینفک است بدی از نیکی ...: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                              پس بَد مطلق نباشد در جهان      بَد به نسبت باشد، این را هم بدان

                             در زمانه هیچ زهر و قند نیست     كه یكی را پا، دگر را بند نیست

                                 مر یكی را پا، دگر را پای بند     مر یكی را زهر و، دیگر را چو قند

                              زهر مار، آن مار را باشد حیات      نسبتش با آدمی آمد مَمات

                                خلق ِ آبی را بود دریا چو باغ      خلق ِ خاكی را بود آن مرگ و داغ

                         همچنین بر می شمر، ای مردِ كار     نسبت این، از یكی تا صد هزار

                               زید، اندر حق آن، شیطان بود      در حق ِ آن دیگری سلطان بود

                       این بگوید: زید صدیق و سنی است     وآن بگوید: زید گبر و كشتنی است

                         زید، یك ذات است، بر آن یك جنان    او بر این دیگر همه رنج و زیان

                         گر تو خواهی كاو تو را باشد شكر      پس و را از چشم عُشاقش نگر

                            منگر از چشم خودت آن خوب را      بین به چشم طالبان مطلوب را

                  چشم خود بر بند ز آن خوش چشم، تو      عاریت كن چشم از عشاق او

                          بلك از او كن عاریت، چشم و نظر      پس ز چشم او، به روی او نگر

                              تا شوی ایمن ز سیری و ملال      گفت: كان الله له، زآن ذو الجلال

                       چشم او من باشم و دست و دلش      تا رهد از مدبریها مقبلش

                    هر چه مكروه است، چون او شد دلیل     سوی محبوبت، حبیب است و خلیل

 

ممات (مرگ) – سَنی (رفیع و عالی)