136- شرح طالبان و سالکان و واصلان و در بیان وصلی که آن را فراق نیست

اوراد طالبان و سالکان (سلوک طی مدارج خاص را گویند که همواره سالک باید طی کرده تا بمقام وصل  برسد) آن باشد که به اجتهاد و بندگی مشغول شوند و زمان را که قسمت کرده باشند در هرکاری. تا آن زمان موکل شود، ایشان را همچون رقیبی بحکم عادت [ بدان کار کشد]. مثلا، چون بامداد بر خیزد، آن ساعت به عبادت اولی تر که نفس ساکن تر است و صافی تر.

هرکس بدان نوع بندگی که لایق او باشد و اندازه نفس شریف او می کند و بجا می آورد، وَإِنَّا لَنَحْنُ الصَّافُّونَ وَإِنَّا لَنَحْنُ الْمُسَبِّحُونَ ( همه نیکو صف آراسته ایم و دائم به تسبیح و ستایش او مشغولیم – صافات – 165، 166). صد هزار صف است، هر چند پاکتر می شود، پیش تر می برند و هر چند کمتر می شود به صف پست تر می برند که اَخرُّوْهُنَّ مِنْ حَیْثُ اَخَّرَ اللهُّ. این قصه دراز است و ازین دراز هیچ گریز نیست. هر که این قصه را کوتاه کرد، عمر خودرا و جان خودرا کوتاه کرد،اِلّا مَنْ عَصَمَ اللهُ.

و اما اوراد واصلان بقدر فهم می گویم: آن باشد که بامداد ارواح مقدس و ملایکۀ مطهر و آن خلق که:

لاَ يَعْلَمُهُمْ إِلاَّ اللّهُ ( که هیچ کس جز خداوند آنان را نمی شناسد ) که نام ایشان مخفی داشته است از خلق، از غایت غیرت به زیارت ایشان بیایند. وَرَأَيْتَ النَّاسَ يَدْخُلُونَ فِي دِينِ اللَّهِ (و در آن روز مردم را بنگری که فوج فوج به دین خدا داخل می شوند– نصر – 2)، وَالمَلاَئِكَةُ يَدْخُلُونَ عَلَيْهِم مِّن كُلِّ بَابٍ ( فرشتگان بر [تهیت] آنها از هر در وارد می گردند – رعد – 23). تو پهلوی ایشان نشسته ای و نبینی، و از آن سخنها و سلامها و خنده ها نشنوی.

و این چه عجب می آید که بیمار در حالت نزدیک مرگ خیالات بیند که آنکه پهلوی او بود خبر ندارد و نشنود که چه می گوید - آن حقایق هزار بار ازین خیالات لطیف تر است – و این تا بیمار نشود نبیند و نشنود، و آن حقایق را تانمیرد، پیش از مرگ نبیند. آن زیارت کننده که احوال نازکی اولیا را می داند و عظمت ایشان را، و آنچه در خدمت او از اول بامداد چندین ملایک و ارواح مطهر آمده اند بی شمار، توقف می کند، تا نباید که در میان چنان اوراد درآیند، شیخ را زحمت باشد. چنانکه غلامان به در سرای پادشاه حاضر شوند، هر بامداد وِردشان آن باشد که هریک را مقامی معلوم و پرستشی معلوم. بعضی از دور خدمت کنند و پادشاه در ایشان ننگرد و نادید آرد، الا بندگان پادشاه بینند که فلان خدمت کرد. چون پادشاه شد، و ورد او آن باشد که بندگان بیایند بخدمت وی از هر طرفی زیرا بندگی نماند.

تَخَلَّقُوْا بِاخْلَاق اللهِ حاصل شد، کُنْتُ لَهُ سَمْعاً وَ بَصَراٌ حاصل گشت و این مقامیست سخت عظیم، گفتن هم حیفست که عظمت آن به عین و ظین و میم و تی در فهم نیاید. اگر اندکی از عظمت آن راه یابد، نه عین و نه مخرج حرف عین ماند، نه دست ماند و نه همت ماند، از لشکرهای انوار، شهر وجود خراب شود، إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا قَرْيَةً أَفْسَدُوهَا (پادشاهان چون به دیاری حمله آرند آن کشور را ویران سازند – نمل – 34). شتری در خانۀ کوچک در آید خانه ویران شود، اما در آن خرابی هزار گنج باشد:

                                        گنج باشد بموضع ویران       سگ بود سگ، بجای آبادان  

و چون شرح مقام سالکان را دراز گفتیم، شرح احوال واصلان را چه گوییم؟ الا آن را نهایت نیست. نهایت سالکان وصال است، نهایت واصلان چه باشد؟ آن وصلی که آن را فراق نتواند بودن. هیچ انگوری باز غوره نشود و هیچ میوۀ پخته باز خام نگردد.

                          حرام دارم با مردمان سخن گفتن؛       و چون حدیث تو آید، سخن دراز کنم.

والله دراز نمی کنم ، کوته می کنم.

                       خون می خورم و تو باده می پنداری!      جان می بری و تو داده می پنداری!

هر که این را کوتاه کرد چنان بود که راه راست را رها کند و راه بیابان مهلک گیرد که فلان درخت نزدیک است.

شرح (استاد قمشه ای)

(+) - اخَرّوهُنّ مِن حَیثُ  اخّرَهُنَ الله ...: این حدیث نبوی را مولانا در مثنوی اینگونه تفسیر نموده است:

                               ترك عیسی كرده، خر پرورده ای       لاجرم چون خر، برون پرده ای

                            طالع عیسی است علم و معرفت       طالع خر نیست، ای تو خر صفت

                                      نالۀ خر بشنوی رحم آیدت       پس ندانی، خر خری فرمایدت

                             رحم بر عیسی كن و ،بر خر مكن       طبع را بر عقل خود سرور مكن

                                     طبع را هِل، تا بگرید زار زار        تو از او بستان و، وام جان گزار

                                  سالها خربنده بودی، بس بود       زانكه خربنده ز خر واپس بود

                            ز "اخروُهنّ"، مرادش نفس توست       كاو به آخر باید و، عقلت نخست

                      هم مزاج خر شدست، این عقل پست       فكرش اینكه، چون علف آرد بدست؟

هل (رها کن)

 (+) - که نام ایشان مخفی داشته است از خلق ...: این مضمون در مثنوی نیز آمده است:

                                  قوم دیگر سخت پنهان میروند      شهرۀ خلقان ظاهر كی شوند ؟

                            این همه دارند و، چشم هیچ كس      بر نیفتد بر كیاشان یك نفس

                           هم كرامتشان، هم ایشان در حرم       نامشان را نشنوند ابدال هم

ابدال (خاصان خدا، مردان خدا)

(+) - وَالمَلاَئِكَةُ يَدْخُلُونَ  ...:

بخشی از آیۀ 23 سورۀ رعد که کل آیه بدین مضمون است: 

          که آن منزل بهشت های عدن است

          که در آن بهشت خود وهمه پدران و زنان

          و فرزندان شایسته و نیکوکارشان داخل می شوند

          در حالی که فرشتگان بر [تهیت] آنها از هر در وارد می گردند.

(+)- تو پهلوی ایشان نشسته ای و نبینی...:
مولانا در مثنوی عدم درک بعضی از حقایق را بواسطه مهری که بر دل و چشم و گوش نهاده شده است، به اینگونه آورده است:

                              کاش چون اصحاب کهف آن روح را       حفط کردی، یا چو کشتی نوح را 

                                 تا از این طوفان بیداری و هوش       وارهیدی این ضمیر و چشم و گوش

                                ای بسا اصحاب کهف اندر جهان       پهلوی تو، پیش تو هست این زمان

                                  غار با تو، یار با تو در سرود        مُهر بر چشم است و، بر گوشت چه سود؟

                              باز دان، کز چیست این روپوشها؟       ختم حق بر چشم ها و گوشها

(+) - إِنَّ الْمُلُوكَ إِذَا دَخَلُوا ...:

بخشی از آیۀ 34 سورۀ نمل که کل آیه بدین مضمون است:

            بلقیس گفت که پادشاهان چون به دیاری حمله آرند

            آن کشور را ویران سازند

            وعزیزترین اشخاص مملکت را ذلیل ترین افراد گیرند

            و رسم و سیاستشان بر این کار خواهد بود.

- وصلی که آن را فراق نتواند بودن ...: چون در ذات آدمی استعداد کمال نهفته است و مقصود از سیر و سلوک، حرکت تدریجی از قابلیت به فعلیت است، لذا وقتی سالک در پایان سلوک به وصال حق می رسد، دیگر او را فراق نخواهد بود زیرا حرکت از قابلیت به فعلیت است و عکس آن متصور نیست – چنانچه هیچ انگور، غوره و هیچ پخته خام نگردد.

اما احوال سالکان را نهایت است، از آن رو که سلوک حرکت از نهایت به سوی بی نهایت است و آن در جایی پایان می یابد؛ و احوال واصلان را نهایت نیست، زیرا وصال، استغراق در بی نهایت و، به تعبیر صدر المتأالهین ((سیر در حق)) است، پس چگونه آن را پایان باشد؟

                                شرح این اگر من بگویم بر دوام،       صد قیامت بگذرد، و آن نا تمام.

                                 زانکه تاریخ قیامت را حد است.       حد کجا آنجا که عشق بی حد است؟

- حرام دارم ....: بیتی از یکی از غزلیات دیوان شمس به مطلع زیر:

          همه جمال تو بینم، چو چشم باز کنم.       

          همه شراب تو نوشم، چو لب فراز کنم.

- هر که این را کوتاه کرد ...: اشاره است به گرایش عامه مردمان به سهلی و آسانی و گریز از مشکلات؛ در حالیکه آسانی ها دام شیطان و کمند هلاکت است و در ادبیات مغرب زمین از آن به (( غول آسایش)) تعبیر کرده اند. همچنین در حدیث آمده است که:

     گرداگرد بهشت را رنجها و سختیها احاطه کرده،

    و اطراف جهنم را خوشیها و لذات نفسانی فرا گرفته است.

غار با تو، یار با تو در سرود       مُهر بر چشم است و، بر گوشت چه سود؟ (+) -

این بیت اشاره ایست به آیۀ 7 سورۀ بقره بدین مضمون:

          قهر خدا مهر بر دلها و پرده بر گوشها و چشمهای ایشان نهاد

          که فهم حقایق و معارف الهی را نمی کنند

         و ایشان را در قیامت عذابی سخت خواهد بود