133- در تأثیر خیال

یار خوش چیزی است، زیرا که یار از خیال یار قوت می گیرد و می بالد و حیات می گیرد. چه عجب می آید؟ مجنون را خیال لیلی قوت می داد و غذا شد. جایی که خیال معشوق مجازی را این قوت و تأثیر باشد که یار اورا قوت بخشد، یار حقیقی را چه عجب می داری که قوتش بخشد خیال او در صورت و غیبت؟ چه جای خیال است، آن خود جان حقیقتهاست، آن را خیال نگویند. عالم بر خیال قائم است و این عالم را حقیقت می گویی جهت آنکه در نظر می آید و محسوس است. و آن معانی را که عالم فرع اوست خیال می گویی. کار بعکس است: خیال خود این عالم است، که آن معنی صد چو این پدید آرد و بپوسد و خراب شود و نیست گردد و باز عالم نو پدید آرد به، و او کهن نگردد؛ منزه است از نوئی و کهنی. فرعهای او متصفند به کهنی و نوئی، و او که محدث اینهاست از هردو منزه است و ورای هر دوست.

مهندسی خانه ای در دل برانداز (ورانداز) کرد و خیال بست که عرضش چندین باشد و طولش چندین باشد و صُفّه اش چندین و صحنش چندین . این را خیال نگویند، که آن حقیقت از این خیال می زاید و فرع این خیال است. آری، اگر غیر مهندس در دل چنین صورت به خیال آورد و تصور کند، آن را خیال گویند؛ و عرفا مردم چنین کس را، که بنا نیست و علم آن ندارد، گویندش که تو را خیال است.

شرح (استاد قمشه ای)

- یار خوش چیزی است ...:

                                         اتحاد یار با یاران خوش؛     یار معنا شو که صورت سرکش است.

در نظر مولانا و جملۀ عارفان، هیچ سعادت برتر از یافتن یار نیست.

                          دریغ و درد که تا این زمان ندانستم      که کیمیای سعادت رفیق بود، رفیق.    

                                                                                                             (حافظ)

و مقصود از این یار دوستی است که در غربتگاه عالم، عاشق را به وصال محبوبی بشارت دهد و روی او آینه معشوق باشد و سخن او پیام و سلام دوست چنانکه پیغمبر فرمود: ((هرکه مرا ببیند حق را دیده است)).

                                     رو بجو یار خدائی را تو زود.     چون چنین کردی، خدا یار تو بود   

                                                                                                           (مثنوی)

اما خیال، تجلی حقیقت در عرصۀ صورت است، که اگر چنین نباشد آن را خیال باطل گویند و اگر چنین باشد همان است که مولانا گفت:

                                   آن خیالاتی که دام اولیاست     عکس مهرویان بستان خداست.

و لذا مجنون را خیال لیلی و زلیخا را نام یوسف قوت می داد زیرا این خیال از خقیقت عشق سرچشمه می گرفت:

                             تشنگیش از نام او ساکن شدی؛     نام یوسف شربت باطن شدی.

                                وقت سرما بودی اورا پوستین؛      این کند با دوست نام دوست، این!  

                                                                                                         (مثنوی)

          خیال شه خرامان شد، کلوخ و سنگ جان ما شد،

          درخت خشگ خندان شد، سترون گشت زاینده،

          خیالش چون چنین باشد، جمالش بین که چون باشد؛

          جمالش می نماید در خیال ما نماینده.                           (دیوان شمس)

اما آنچه را عامۀ مردم حقیقت می دانند نزد مولانا عکس و سایه ای از خیال ثابت و مثال پایدار است که چون اعداد فیثاقورسی بر عالم کون و فساد و جهان رفت و آمد حاکمیت دارند:

                                  آب این جو شد مبدل چند بار؛     عکس ماه و عکس اختر برقرار.    

                                                                                                       (مثنوی)

از این رو خیال و موهوم، بحقیقت همین عالم است که آن را هیچ ثبات نیست و هردم کهنه و نو می شود، و آنچه خلق، خیال می پندارند حقیقت خود اوست: از اینکه می بینیم هرچه در عالم خارج، از هنرها و صنایع پدید آمده است همه از حقیقتی سرچشمه گرفته که نامش خیال است. پس آن خیال اصل است و این واقع فرع و سایۀ اوست.