132- مبارزه با دشمن درون

پیش عمر رضی الله عنه، کاسۀ پر زهر آوردند به ارمغانی. گفت: این چرا شاید؟

گفتند: این برای آن باشد که کسی را که مصلحت نبینند که اورا آشکارا بکشند ازین پارۀ به او بدهند، مخفی بمیرد. و اگر دشمن باشد که به شمشیر او را نتوان کشتن، بپارۀ پنهان او را بکشند.

گفت: سخت نیکو چیزی آوردی، به من بدهید که این را بخورم که در من دشمنی هست عظیم، شمشیر به او نمی رسد و در عالم از او دشمن تر مرا کسی نیست.

گفتند: که این همه حاجت نیست که به یکباره بخوری، ازین ذرۀ بس باشد، این صد هزار کس را بس است.

 گفت: آن دشمن نبز یک کس نیست، هزار مَرده دشمن است و صد هزار کس را نگوسار (نگونسار) کرده است. بستد آن کاسه را به یکبار در کشید.

آن گروه که آنجا بودند، جمله به یکباره مسلمان شدند و گفتند که: دین تو حقست.

عمر گفت: شما همه مسلمان شدید و این کافر هنوز مسلمان نشده است.

اکنون غرض عمر از آن، این ایمان عام نبود. اورا آن ایمان بود و زیادت بلکه ایمان صدیقان داشت. اما غرض او ایمان انبیا و خاصان و عین الیقین بود. و آن توقع داشت. چنانکه آوازۀ شیری در اطراف جهان شایع گشته بود. مردی از برای تعجب از مسافت دور قصد آن بیشه کرد، برای دیدن آن شیر یکساله راه مشقت کشید و منازل برید. چون در آن بیشه رسید و شیر را از دور بدید، ایستاد و پیش نمی توانست رفتن. گفتند، اخر شما چندین راه قدم نهادید، برای عشق این شیر، و این شیر را خاصیتی هست که هر که پیش او دلیر برود و به عشق دست بر وی مالد، هیچ گزندی بوی نمی رساند، و اگر کسی از او ترسان و هراسان باشد، شیر از وی خشم می گیرد بلکه بعضی را قصد می کند که چه گمان بد است که در حق من می برید. [گفتند اکنون] چیزی که چنین است، یک ساله راه قدمها زدی، اکنون نزدیک شیر رسیدی، این استادن چیست؟ قدمی پیشتر نهید. کس را زهره نبود که یک قدم پیشتر نهد. گفتند، آن همه قدمها زدیم، آن همه سهل بود، یک قدم اینجا نمی توانیم زدن.

اکنون مقصود عمر، از آن ایمان، آن قدم بود که یک قدم در حضور شیر، سوی شیر نهد. و آن قدم عظیم نادر است، جز کار خاصان و مقربان نیست، آن ایمان بجز انبیا را نرسد که دست از جان خود بشستند.

شرح

- که در من دشمنی هست عظیم ...:مولانا در حکایت پسری که مادر را به دلیل نا بکاری می کشد نفس اماره را همان مادر میداند که بزرگترین دشمن آدمیست:

                             آن یكی از خشم مادر را بكشت      هم به زخم خنجر و هم زخم مشت

                            آن یكی گفتش كه: از بد گوهری      یاد ناوردی تو حق مادری

                              هی تو مادر را چرا كشتی؟ بگو      او چه كرد آخر بتو؟ ای زشت خو

                      هیچکس کشته است مادر؟ ای عنود      می نگوئی کو چه کرد، آخر چه بود؟

                          گفت: كاری كرد كان عار وی است      كشتمش كان خاك ستار وی است

                             متهم شد با یکی زآن کشتمش      غرق خون در خاک گور آغشتمش

                         گفت: آن كس را بكش ای محتشم      گفت: پس هر روز مردی را كشم

                         كشتم او را، رستم از خونهای خلق     نای او بُرم به است از نای خلق

                             نفس توست آن مادر بد خاصیت      كه فساد اوست در هر ناحیت

                               پس بكش او را كه بهر آن دنی      هر دمی قصد عزیزی می كنی

                      از وی این دنیای خوش بر توست تنگ      از پی او با حق و با خلق جنگ

                           نفس كشتی، باز رستی ز اعتذار      كس ترا دشمن نماند در دیار

                              گر شكال آرد كسی بر گفت ما      از برای انبیا و اولیا

                            كانبیا را نی كه نفس كشته بود؟     پس چراشان دشمنان بود و حسود؟

                               گوش نه تو ای طلب كار صواب     بشنو این اشكال و شبهت را جواب

                              دشمن خود بوده اند آن منكران      زخم بر خود میزدند ایشان چنان

                           دشمن آن باشد كه قصد جان كند     دشمن آن نبود كه خود جان می كند

                                 نیست خفاشك عدوی آفتاب      او عدوی خویش آمد در حجاب

                                تابش خورشید او را می ُكشد     رنج او، خورشید هرگز كی كشد؟  

                                                                                                                    (مثنوی)

عنود (لجوج) – ستار (بسیار پوشنده، پوشندۀ گناه)

- آن کاسه را به یکبار در کشید ...: مولانا در مثنوی با اشاره به حکایت بالا بیان می دارد که اثر هر پدیده ای در این عالم بستگی به حالت درونی فرد مواجه شونده با آن پدیده دارد:

                                تو عدوّی، وز عدو شهد و لبن      بی تکلف زهر گردد در دهن

                                هر وجودی كز عدم بنمود سر      بر یكی زهر است و، بر دیگر شكر

                     دوست شو، وز خوی ناخوش شو بَری      تا ز خمرۀ زهر هم حلوا خوری

                               ز آن نشد فاروق را زهری گزند      كه بُد آن تریاق فاروقیش قند

                               ین بجو تریاق فاروق، ای غلام      تا شوی فاروق ِ دوران، والسلام

فاروق (نام عُمَر است)