129 – علت تکرار درس

شما را اگر این سخن مکرر می نماید از آن باشد که شما درس نخستین را فهم نکرده اید. پس لازم شد، ما را هر روز این گفتن - همچنانکه معلمی بود؛ کودکی سه ماه پیش او بود، از الف [که] چیزی ندارد نگذشته بود. پدر کودک آمد که ما در خدمت تقصیر نمی کنیم و اگر تقصیر رفت، فرما که زیادت خدمت کنیم.

گفت: نی از شما تقصیری نیست. اما کودک ازین نمی گذرد. او را پیش خواند و گفت: بگو الف چیزی ندارد.

گفت: چیزی ندارد. الف نمی توانست گفتن.

معلم گفت: حال اینست که می بینی، چون ازین نگذشت و این را نیاموخت، من وی را سبق (درس) نو چون دهم؟

شرح

- شما درس نخستین را فهم نکرده اید ..: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                                  بارها در دام حرص افتاده ای       حلق خود را در بریدن داده ای

                                    بازت آن توّاب لطف آزاد كرد       توبه پذرفت و درونت شاد كرد

                               گفت: إن عُدتم كذا عُدنا كذا       نَحن زَوجّنا الفعال بالجزا

                                  چونكه جفتی را بَر خود آورم       آید آن جفتش دوانه، لاجرم

                                جفت كردیم این عمل را با اثر       چون رسد جفتی، رسد جفتی دگر

                            چون رباید غارتی از جفت، شوی       جفت می آید پی او، شوی جوی

                                  بار دیگر سوی این دام آمدی      خاك اندر دیدۀ توبه زدی

                                  بازت آن توّاب بگشود آن گره       گفت: هین بگریز و، این سو پا منه

                                  باز چون پروانۀ نسیان رسید       جانتان را جانب آتش كشید

                           كم كن ای پروانه نسیان و شكی       در پر سوزیده بنگر تو یكی

                    چون رهیدی،  ُشكر آن باشد كه هیچ       سوی آن دانه نداری پیچ پیچ

                       تا تو را، چون شكر گوئی، بخشد او       روزی بی دام و بی خوف عدو

                              شكر آن نعمت كه تان آزاد كرد       نعمت حق را بباید یاد كرد

                                     چند اندر رنجها و در بلا ؟      گفته ای: برهان ز دامم، ای خدا

                        تا چنین خدمت كنم، احسان كنم       خاك اندر دیدۀ شیطان زنم

                           چون خلاصت داد حق از امتحان      همچنانستی که بودی همچنان

                           چون رها کردت فرامش کردیش       جان خود را مست و بی هُش کردیش

 

- گفت: إن عُدتم كذا عُدنا كذا      نَحن زَوجّنا الفعال بالجزا

مصراع اول این بیت اشاره ایست به آیۀ 8 سورۀ اسراء بدین مضمون:

           امید است خدا به شما اگر توبه کرده

           و صالح شوید باز مهربان گردد،

           و اگر به عصیان و ستمگری برگردید

           ماهم به عقوبت و مجازات شما باز می گردیم

           و جهنم را زندان کافران قرار داده ایم.

مصراع دوم این بیت اشاره ایست به آیۀ 195 سورۀ آل عمران بدین مضمون:

           پس خدا دعاهای ایشان را اجابت کرد

           که البته من [که پروردگارم] عمل هیچ کس از مرد و زن را بی مزد نگذارم.

           پس آنان که از وطن خود هجرت نمودند

           و از دیار خویش بیرون شده و در راه خدا رنج کشیدند و جهاد کرده

           و کشته شدند همانا بدیهای آنان را بپوشانیم و عفو کنیم

           و آنها را را به بهشتهایی درآوریم

           که زیر درختانش نهرها جاری است،

           این پاداشی است از جانب خدا و باز نزد خداست پاداش نیکو.