128- زیرکی و دانایی مؤمن

 هر طایفۀ طایفۀ دیگررا نفی می کند،اینها می گویند  که ما حقیم، و وحی ما  راست و ایشان باطلند. و ایشان نیز اینها را همچنین می گویند و همچنین هفتاد و دو ملت نفی همدیگر می کنند. پس به اتفاق می گویند، که همه را وحی نیست. پس در نیستی وحی همه متفق باشند. و ازین جمله یکی را هست، براین هم متفقند. اکنون ممیزی، کیّسی (زیرکی)، مؤمنی باید که بداند آن یک کدامست. که اَلْمُؤْمِنُ کَیِّسٌ مُمَیِّزُفَطِنُ عاقِلُ. و ایمان همان تمیز و ادراک است.

سؤال کرد که: اینها که نمی دانند بسیارند،  و آنها که می دانند اندکند، اگر به این مشغول خواهیم شدن که تمیز کنیم میان آنها که نمی دانند و گوهری ندارند و میان آنها که دارند، درازنایی کشد.

فرمود: اینها که نمی دانند اگر چه بسیارند، اما اندکی را چون بدانی همه را دانسته باشی. همچنانکه مشتی گندم را چون دانستی همۀ انبارهای عالم را دانستی و اگر پارۀ شکر را چشیدی، اگر صد لون (گونه) حلوا سازند، از شکر دانی که در آنجا شکر است، چون شکر را دانسته ای. کسی که شاخی از شکر بخورد چون شکر را نشناسد؟ مگر او را دو شاخ باشد.

شرح

- اینها می گویند  که ما حقیم....: مولانا همین مضمون را در مثنوی آورده است:

                         این حقیقت دان، نه حق اند این همه         نی بکلی گمرهانند این رمه.

                                 زانكه بی حق، باطلی ناید پدید        قلب را ابله به بوی زر خرید

                                   گر نبودی در جهان نقدی روان        قلبها را خرج كردن كی توان؟

                              تا نباشد راست، كی باشد دروغ؟        آن دروغ از راست می گیرد فروغ

                                   بر امید راست كژ را می خرند        زهر در قندی رود، آنگه خورند

                                    گر نباشد گندم محبوب نوش        چه برد گندم نمای جو فروش؟  

                              پس مگو كاین جمله دینها باطلند         باطلان بر بوی حق دام دلند   

                            پس مگو جمله خیال است و ضلال         بی حقیقت نیست در عالم خیال

                            حق شب قدر است، در شبها نهان        تا كند جان هر شبی را امتحان

                                 نه همه شبها بود قدر ای جوان        نه همه شبها بود خالی از آن     

                                    در میان دلق پوشان یك فقیر         امتحان كن، وآنكه حق است، آن بگیر

                                        مومن كیس ممیز كو كه تا       باز داند پادشا را از گدا