125- او هر لحظه در شأنی است

آدمی همیشه عاشق آن چیزست که ندیده است و نشنیده است و فهم نکرده است، و شب و روز آن را می طلبد. بندۀ آنم که نمی بینمش و از آنچه فهم کرده است و دیده است ملول و گریزانست و ازین روست که فلاسفه رؤیت را منکرند. زیرا می گویند، که چون ببینی ممکنست که سیر و ملول شوی. و این روا نیست. سنیان می گویند که این وقتی باشد که او یک لون (گونه) نماید [چون به هر لحظه صد لون می نماید] که: كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ ([و در هر عالم او] به شأن و کاری پردازد - الرحمن – 29). و اگر صد هزار تجلی کند هرگز یکی به یکی نماند.

آخر تو نیز این ساعت حق را می بینی در آثار و افعال، هر لحظه گوناگون می بینی که یک فعل به فعلی دیگر نمی ماند. در وقت شادی تجلی دیگر، در وقت گریه تجلی دیگر، در وقت خوف تجلی دیگر، در وقت رجا تجلی دیگر. چون افعال حق و تجلی افعال و آثار او گوناگون است و به یک دیگر نمی ماند، پس تجلی ذات او نیز چنین باشد، مانند تجلی افعال او؛ آن را برین قیاس کن و تو نیز که یک جزوی از قدرت حق [هستی] در یک لحظه هزار گونه می شوی و بر یک قرار نیستی.

شرح

- كُلَّ يَوْمٍ هُوَ فِي شَأْنٍ: بخشی از آیۀ 29 سورۀ الرحمن که کل آیه بدین مضمون است:

          هرکه در آسمانها و زمین است

          همه از او هوایج خود را می طلبند 

          [و در هر عالم او] به شأن و کاری پردازد.

مولانا در مثنوی این آیۀ را اینگونه تفسیر نموده است:

                            دست حق باید مر آن را ای فلان       كان بود بر هر محالی كن فكان

                               هر محال از دست او ممكن شود      هر حرون از بیم او ساكن شود

                                اكمه و ابرص چه باشد مرده نیز       زنده گردد از فسون آن عزیز

                                  و آن عدم كز مرده، مرده تر بود      در كف ایجاد او مضطر بود

                                   كُلَّ یوْمٍ هُوَ فِی شَأْنٍ را بخوان       مر ورا بی كار و بی فعلی مدان

                                 كمترین كارش به هر روز آن بود       كاو سه لشكر را روانه میکند

                                  لشكری ز اصلاب سوی امهات       بهر آن تا در رحم روید نبات

                                  لشكری ز ارحام سوی خاكدان       تا ز نرّ و ماده پر گردد جهان

                                 لشكری از خاك ز آن سوی اجل      تا ببیند هر كسی حسن عمل

                                باز بی شک پیش از آنها میرسد       آنچه از حق سوی جانها میرسد

                                      وانچه از جانها بدلها میرسد       وآنچه از دلها بگلها میرسد

                                 اینت لشکرهای حق بیحد و مر       از پی این گفت، ذکری للبشر 

حرون (اسب سرکش) - اکمه (کور مادر زاد) – ابرص (کسی که به مرض پیسی، جذام مبتلا باشد)- اصلاب (جمع صلب) – امهات (مادران) –

ارحام (جمع رحم، زهدانها)   

- دست حق باید مر آن را ای فلان     كان بود بر هر محالی كن فكان

این بیت اشاره ایست به آیۀ 82 سورۀ یس بدین مضمون:

          فرمان نافذ خدا چون ارادۀ خلقت چیزی کند

          به محض اینکه گوید موجود باش

          بلافاصله موجود خواهد شد.