124- حکایت در بیان موانع غیبی

 سخن بقدر مستمع می آید، چندانکه می کشد و مغذی می گردد، حکمت فرو می آید. چون اورا نکشد گوید: ای عجب چرا سخن نمی آید؟

[جوابش آید که] آنکس که ترا قوت استماع نمی دهد گوینده را نیز داعیۀ گفت نمی دهد.

 در زمان مصطفی، صلی الله علیه و سلم، کافری را غلامی بود مسلمان صاحب گوهر. سحری خداوندگارش فرمود که: طاسها بر گیر که به حمام رویم. در راه مصطفی، صلی الله علیه و سلم، در مسجد با صحابه نماز می کرد. غلام گفت: ای خواجه، لله تعالی، این طاس را لحظه ای بگیر تا دوگانه بگزارم؛ بعد از آن به خدمت روم. چون در مسجد رفت، نماز کرد. مصطفی، صلی الله علیه و سلم، بیرون آمد و صحابه هم بیرون آمدند. غلام تنها در مسجد ماند. خواجه اش تا به چاشتی منتظر، و بانگ می زد که: ای غلام، بیرون آی!

گفت: مرا نمی هلند.

چون کار از حد گذشت، خواجه سر در مسجد کرد تا ببیند که کیست که نمی هلد. جز کفشی و سایۀ کسی ندید و کس نمی جنبید. گفت: آخر کیست که تو را نمی هلد که بیرون آیی؟

گفت: آن کس که تو را نمی گذارد که اندرون آیی! خود کس اوست که تو اورا نمی بینی.

شرح (استاد قمشه ای)

- در زمان مصطفی ..: این حکایت با اندک تفاوت در صورت داستان در مثنوی آمده است:

                                    در زمانی امیری بود از کرام،      بود سنقر نام اورا یک غلام، 

                                 میر شد محتاج گرمابه، سحر؛       بانگ زد: سنقر هلا بر دار سر.

                                مسجدی در ره بود و بانگ صلا        آمد اندر گوش سنقر بر ملا.

                                بود سنقر سخت مولع در نماز؛       گفت: ای میر من، ای بنده نواز،

                                تو بدین دکان زمانی صبر کن       تا گذارم فرض و خوانم لم یکن.

                             رفت سنقر، میر بر دکان نشست       منتظر، از بادۀ پندار مست.

                                      میر از بهر دل آن زنده جان       کرد یک ساعت توقف بر دکان.

                                   چون امام و قوم بیرون آمدند،      ازنماز و وردها فارغ شدند،

                             سنقر آنجا ماند تا نزدیک چاشت؛       میر سنقر را زمانی چشم داشت.

                              گفت: ای سنقر، چرا نایی برون؟      گفت: می نگذاردم، ای ذوفنون،

                            گفت: آخر مسجد اندر کس نماند.       کیت وا می دارد، آنجا کِت نشاند؟

                               گفت: آنکه بسته استت از برون      بسته است او هم مرا از اندرون.

                                      ماهیان را بحر نگذارد برون؛      خاکیان را بحر نگذارد درون.

                                       ذره دره گر شود مفتاحها،      این گشایش نیست جز از کبریا. 

هلا (صوت ندا باشد برای آگاهانیدن) - مولع (حریص)

(+) -  تو بدین دکان زمانی صبر کن     تا گذارم فرض و خوانم لم یکن

مصرع دوم این بیت اشاره ایست به آیۀ 4 سورۀ اخلاص بدین مضمون:

          و نه هیچ کس مثل و مانند و همتای اوست.