123- در بیان سر نعرۀ عاشقان

نعره های پنهانی تو را گوش اصحاب می شنوند. آن کس که چیزی دارد یا در او گوهری هست و دردی، پیداست. آخر، میان قطار شتران، آن اشتر مست پیدا باشد از چشم و رفتار و کفک و غیر کفک. سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِم مِّنْ أَثَرِ السُّجُودِ ( بر رخسار ایشان آثار سجود [و شکوه بندگی] هویداست - فتح -29).

هرچه بن درخت می خورد بر سر درخت از شاخ و برگ و میوه پیدا می شود، و آن که نمی خورد و پژمرده است کی پنهان ماند؟

این های و هوی بلند که می زنند سِرّش آن است که از سخنی سخنها فهم می کنند و از حرفی اشارتها معلوم می گردانند. همچنانکه کسی وسیط (نام کتابی در فقه) و کتب مطول خوانده باشد از تنبیه (نام کتابی در فقه شافعی). چون کلمۀ بشنود، چون شرح آن را خوانده است از یک مسأله اصل ها و مسئله ها فهم کند. بر آن یک حرف تنبیه های  میکند. یعنی که من زیر این چیزها [فهم می کنم] و می بینم، و این [از] آنست که من در آنجا رنجها برده ام و شبها بروز آورده ام و گنجها یافته ام که:

 أَلَمْ نَشْرَحْ لَكَ صَدْرَكَ (ای رسول گرامی، آیا ما تو را شرح صدر عطا نکردیم؟ - شرح – 1). شرح دل بی نهایت است. چون آن شرح خوانده باشد، از رمزی بسیار فهم کند. و آنکس که هنور مبتدیست، از آن لفظ همان معنی آن لفظ فهم می کند، اورا چه خبر و های های باشد؟

شرح (استاد قمشه ای)

- نعره های پنهانی تو را گوش اصحاب می شنوند ...: در دل عاشقان غوغا و هیاهویی است که هر چند سعی در اختفای آن کنند باز به گوش اهل دل و اصحاب ذوق می رسد:

          شبان آهسته می نالم، مگر پنهان شود رازم، 

          به گوش هر که در عالم رسید آواز پنهانم                (سعدی)

          یک خانه پر ز مستان مستان نو رسیدند؛   

          دیوانگان بندی زنجیر ها دریدند.

          بس احتیاط کردیم تا نشنوند ایشان؛       

          گویی قضا دهل زد، بانگ دهل شنیدند. (دیوان شمس)

                                    کردند شکیب تا بکوشند       وان عشق برهنه را بپوشند.

                          در عشق شکیب کی کند سود؟      خورشید به گل نشاید اندود.

                               چشمی به هزار غمزه غماز،      در پرده نهفته چون بود راز؟        

                                                                                                  (نظامی)

 - سِيمَاهُمْ فِي وُجُوهِهِم ....: جزیی از آیه 29 سورۀ فتح در اوصاف یاران رسول که:

          بر رخسار ایشان آثار سجود

          [و شکوه بندگی] هویداست.

متن و محتوا و تفسیرهای گوناگون از این آیه در آثار مولانا و دیگر عارفان آمده است:

                    حق چو سیما را معرف خوانده است،      چشم عارف سوی سیما مانده است.    

                                                                                                         (مثنوی)

           اگر تو مست لقائی، رخ تو ترش چراست؟          

           برون شیشه زحال درون شیشه گواست.

           پدید باشد مستی میان صد هشیار          

           ز رنگ و روی و ز چشم و فتادن از چپ و راست.

           مدام مست تجلی است شمس تبریزی؛              

           دو چشم نرگس مستش بر این قضیه گواست.        (دیوان شمس)

           زچشمم لعل رمانی چو می بارند، می خندند؛    

           ز رویم راز پنهانی چو می بیند، می خوانند.             (حافظ)      

    لعل رمانی (لعل سرخ رنگ)

          اشک چشم من به سرخی بر بیاض روی زرد 

          قصۀ دل می نویسد، حاجت گفتار نیست.               (سعدی)

          به سر مناره اشتر رود و فغان بر آرد      

          که نهان شدم من اینجا، مکنید آشکارم                  (دیوان شمس)

و از آن اشارتها که شوریدگان فهم می کنند و فریاد و فغان بر می آورنددر گلستان سعدی به زیباترین بیان آمده است:

          یاد دارم که شبی در کاروانی همه شب رفته بودم،

          و سحر در کنار بیشه ای خفته.

          شوریده ای، که در آن سفر همراه ما بود،

          نعره ای بر آورد و راه بیابان گرفت

          و یک نفس آرام نیافت.

         چون روز شد،

          گفتمش: آن حالت چه بود؟

          گفت بلبلان را دیدم که به نالش درآمده بودند از درخت     

          و کبکان از کوه و

          غوکان در آب    

          و بهائم در بیشه،

          اندیشه کردم که مروت نباشد    

          که همه در تسبیح و من به غفلت خفته.         (گلستان، باب دوم)     

همچنین حکایت آن ((رونده که بر کنار مجلس گذر کرد و دور آخر درو اثر؛ و نعره ای بزد که دیگران به موافقت او در خروش آمدند)) در گلستان و حکایت بسیار در بیان این احوال در تذکرة الاولیا و نفحات الانس و نظایر آن آمده است. در این باب بخصوص حکایات شبلی از معاصران منصور حلاج جاذبه ای خاص دارد.