121- فرق یاد گرفتن علم برای فروش وسریان علم در وجود آدمی

شیخ الاسلام ترمدی می گفت: سید برهان الدین، قدس الله سره العظیم، سخنهای تحقیق خوب می گوید. از آنست که کتب مشایخ و اسرار و مقالات ایشان را مطالعه می کند.

یکی گفت: آخر تو هم مطالعه می کنی، چونست که چنان سخن نمی گویی؟

گفت: اورا دردی و مجاهده وعملی هست،

گفت، آنرا چرا نمی گویی و یاد نمی آوری؟ از مطالعه حکایت می کنی! اصل آنست و ما آن را می گوییم تو نیز از آن بگو. ایشان را درد آن جهان نبود، بکلی دل برین جهان نهاده بودند.

بعضی برای خوردن نان آمده بودند و بعضی برای تماشای نان می خواهند که این سخن را بیاموزند و بفروشند. این سخن همچون عروسیست و شاهدیست. کنیزکی شاهد را که برای فروختن خرند. آن کنیزک بر وی چه مهر نهد و بر وی چه دل بندد، چون لذت آن تاجر در فروخت است. او عنّین (مرد خنثی) است، کنیزک را برای فروختن می خرد. اورا آن رجولیت و مردی نیست که کنبزک را برای خود خرد. مخنّث را اگر شمشیر هندی خاص بدست [افتد]، آنرا برای فروختن ستاند. یا کمانی پهلوانی بدست او افتد، هم برای فروختن [باشد]. چون او را بازوی آن نیست که آن کمان را بکشد، و آن کمان را برای زه می خواهد، و او را استعداد زه نیست. او عاشق زهست و چون آنرا بفروشد، مخنّث بهای آنرا به گلگونه و وسمه دهد، دیگر چه خواهد کردن؟

خریدن این سخن سریانیست، زنهار مگویید که فهم کردم. هرچند بیش فهم و ضبط کرده باشی از فهم عظیم دور باشی. فهم این بی فهمیست. خود بلا و مصیبت و حرمان تو از آن فهم است ترا. از آن فهم می باید رهیدن تا چیزی شوی. تو می گویی که من مشک را از دریا پر کردم و دریا در مشک من گنجید؛ این محال باشد. آری اگر گویی که مشک من در دریا گم شد این خوب باشد و اصل اینست.

شرح

- این سخن را بیاموزند و بفروشند: مولانا علمی را واقعی می داند که روی به حق دارد:                  

                                  علم تقلیدی و تعلیمیست آن        كز نفور مستمع دارد فغان

                             چون پی دانه، نه بهر روشنیست        همچو طالبِ علم دنیای دنیست

                            طالبِ علم است، بهر عام و خاص        نی كه تا یابد از این عالم خلاص

                          همچو موشی هر طرف سوراخ كرد        چون كه نورش راند از در گشت سرد

                             همچو موشی هر طرف سوراخها        میکند غافل ز انوار خدا

                          چونكه سوی دشت و نورش ره نبود        هم در آن ظلمات جهدی می نمود

                                        گر خدایش بردهد پرّ خرد        برهد از موشی و چون مرغان پرد

                                       ور نجوید پر بماند زیر خاك        ناامید از رفتن راه سماك

                              علم گفتاری، كه آن بی جان بود        عاشق روی خریداران بود

                             گر چه باشد وقت بحث علم زفت        چون خریدارش نباشد، مُرد و رفت

                                مشتری من خدایست و مرا        می كشد بالا، كه الله اشتری

 

- مشتری من خدایست و مرا         می كشد بالا، كه الله اشتری

این بیت اشاره ایست به آیۀ 111 سورۀ توبه بدین مضمون:

          خدا جان و مال اهل ایمان را به بهای بهشت خریداری کرده.

          آنها در راه خدا جهاد می کنند که دشمنان دین را به قتل رسانند و یا خود کشته شوند.

          این وعده قطعی است. بر خدا عهدی است که در تورات و انجیل و

          قرآن یاد فرموده و از خدا با وفاتر به عهد کیست؟

          ای اهل ایمان شما به خود در این معامله بشارت دهید

          که این معاهده با خدا به حقیقت سعادت و فیروزی بزرگی است.