120- در مذمت مدح و ثنا

 فرمود: لطفهای شما و سعی های شما و تربیت ها که می کنید حاضرا و غایبا، من اگر در شکر و تعظیم و عذر خواستن تقصیر می کنم، ظاهرا بنا بر کبر نیست یا بر فراغت. یا نمی دانم حق منعم را که چه مجازات می باید کردن بقول و فعل؟ لیکن دانسته ام از عقیدۀ پاک شما که شما آن را خالص برای خدا می کنید. من نیز به خدا می گذارم تا عذر آن را هم او بخواهد، چون برای او کردۀ که اگر من به عذز آن مشغول شوم و بزبان اکرام کنم و مدح گویم، چنان باشد که بعضی از آن اجر که حق خواهد دادن بشما رسید و بعضی مکافات رسید. زیرا این تواضع ها و عذر خواستن و مدیح کردن حظ دنیاست. چون در دنیا رنجی کشیدی مثل بذل مالی و بذل جاهی، آن به، که عوض آن بکلی از حق باشد. جهت این عذر نمی خواهم. بیان آنکه عذر، خواستن دنیاست. زیرا مال را نمی خورند مطلوب لغیره است. به مال اسب و کنیزک و غلام می خرند و منصب می طلبند تا ایشان را مدح ها و ثناها می گویند. پس دنیا خود آنست که بزرگ و محترم باشد، او را ثنا و مدح گویند.

شیخ نساج بخاری مردی بزرگ بود و صاحب دل. دانشمندان و بزرگان نزد او آمدندی به زیارت، بر دو زانوی نشستندی. شیخ امّی بود. می خواستند که از زبان او تفسیر قرآن و احادیث شنوند. می گفت تازی نمی دانم، شما ترجمه آیت را [یا حدیث را بگوئید تا من معنی آنرا بگویم. ایشان ترجمه آیت را] می گفتند و او تفسیر و تحقیق آن را آغاز می کرد. و می گفت که مصطفی،صلی الله علیه و سلم، در فلان مقام بود که این آیت را گفت و احوال آن مقام چنین است و مرتبه آن مقام را و راههای آنرا، وعروج آن را بتفصیل بیان می کرد.

روزی علوی معرف، قاضی را بخدمت او مدح می کرد، و می گفت که: چنین قاضی در عالم نباشد، رشوت نمی ستاند، بی میل و بی محابا، خالص و مخلص جهت حق میان خلق عدل می کند.

گفت: اینکه می گویی که او رشوت نمی ستاند، این یک باری دروغست. تو مردی علویی از نسل مصطفی، صلی الله علیه و سلم، او را مدح می کنی و ثنا می گویی [که او رشوت نمی ستاند]، این رشوت نیست؟ و ازین بهتر چه رشوت خواهد بودن که در مقابل او اورا شرح می گویی؟

شرح

- منصب می طلبند ..: مولانا مدح را فریبی می داند که سبب میشود که دیو تکبر در درون آدمی قوت گیرد و او را همچون فرعون به ورطه بلا افکند.  

                    تن قفس شكل است، زان شد خار جان       در فریب داخلان و خارجان

                                اینش گوید من شوم هم راز تو       و آنش گوید نی منم انباز تو

                           اینش گوید نیست چون تو در وجود       در کمال و فضل و در احسان و جود

                             آنش گوید: هر دو عالم آن توست      جمله جانهامان طفیل جان توست

                                 آنش خواند گاه عیش و خرمی      اینش گوید گاه نوش و مرهمی

                        او چو بیند خلق را سر مست خویش       از تكبر میرود از دست خویش

                                     او نداند كه هزاران را چو او        دیو افكند ست اندر آب جو

               لطف و سالوس جهان خوش لقمه ای است       كمترش خور كان پر آتش لقمه ای است

                                 آتشش پنهان و ذوقش آشكار       دود او ظاهر شود پایان كار

                                تو مگو آن مدح را من كی خرم       از طمع می گوید او پی می برم

                                    مادحت گر هَجو گوید بر ملا       روزها سوزد دلت ز آن سوزها

                             گر چه دانی كاو ز حرمان گفت آن      كان طمع كه داشت از تو شد زیان

                                     آن اثر می ماندت در اندرون      در مدیح این حالتت هست آزمون  

                          نفس از بس مدحها فرعون شد       كن ذلیلَ النفس هونا لا تسد

                              تا توانی بنده شو سلطان مباش       زخم كش چون گوی شو، چوگان مباش

                            ور نه چون لطفت نماند وین جمال       از تو آید آن حریفان را ملال

                               آن جماعت كت همی دادند ریو       چون ببینندت بگویندت كه دیو

                                جمله گویندت چو بینندت به در       مرده ای از گور خود بر كرد سر    

                                                                                                          (مثنوی)

سالوس ( چرب زبان، فریبکار) - کت ( که ترا) – ریو (ریا، مکر، فریب)

- نفس از بس مدحها فرعون شد        كن ذلیلَ النفس هونا لا تسد

مصرع دوم این بیت اشاره ایست به آیۀ 63 سورۀ فرقان بدین مضمون:

          و بندگان [خاص]  خدای رحمان آنان هستند

          که بر روی زمین ره به تواضع و فروتنی روند

          و هرگاه مردم جاهل به آنها خطاب [و عتابی] کنند

          با سلامت نفس [و زبان خوش] جواب دهند.