118- سخن گفتن اعضای بدن در قیامت

 در قیامت همه اعضای آدمی یک یک جدا جدا، از دست و پای غیره سخن گویند. فلسفیان این را تأویل می کنند که دست سخن چون گوید؟ مگر بر دست علامتی و نشانی پیدا شود که آن بجای سخن باشد. همچنانکه ریشی یا دنبلی (دملی) بر دست برآید، توان گفتن که دست سخن می گوید و خبر می دهد که گرمی خورده ام که دستم چنین شده، یا دست مجروح باشد یا سیاه گشته باشد، گویند که دست سخن می گوید، خبر می دهد که بر من کارد رسیده است، یا خود را بر دیگ سیاه مالیده ام. سخن گفتن دست و باقی اعضا باین طریق باشد.

 سنییان  گویند که حاشا و کلا (ابدا، بهیچ وجه)، بلکه این دست و پا محسوس سخن گویند، چنانکه زبان می گوید. در روز قیامت آدمی منکر میشود که من نه دزدیده ام، دست گوید آری دزدیدی من ستدم بزبان فصیح. آن شخص رو به دست و پا کند که: تو سخن گوی نبودی، سخن چون می گویی؟

گوید که: أَنطَقَنَا اللَّهُ الَّذِي أَنطَقَ كُلَّ شَيْءٍ (خدایی که همۀ موجودات را به نطق آورد - فضلت – 21). مرا آنکس در سخن آورد که همه چیز ها رادر سخن آورد، و در ودیوار و سنگ و کلوخ را در سخن می آورد. آن خالقی که آن همه را نطق می بخشد، مرا نیز در نطق آورد. چنانکه زبان ترا در نطق آورد. زبان تو، گوشت پاره دست، گوشت پارۀ سخن، گوشت پارۀ زبان، چه معقول است؟ از آنکه بسیار دیدی ترا محال نمی نماید. واگرنه نزد حق زبان بهانه است، چون فرمودش که سخن گو، سخن گفت . بهر چه بفرماید و حکم کند سخن گوید.  

 شرح

- در قیامت همه اعضای آدمی ...: در قرآن آیۀ است در بارۀ گواهی دادن اعضای بدن در روز قیامت است بدین مضمون:

          تا چون همه بر در دوزخ رسند

          آن هنگام گوش و چشمها و پوست بدنها   

          بر جرم و گناه آنها گواهی دهند.     (فضلت  – 20)

                            روز ِ محشر، هر نهان پیدا شود         هم ز خود، هر مجرمی  رسوا شود

                         دست و پا بدهد گواهی با بیان         بر فساد او به پیش ِ مستعان

                          دست گوید: من چنین دزدیده ام         لب بگوید: من چنین بوسیده ام

                              پای گوید: من شدستم تا منا         فرج گوید: من بكردستم زنا

                         چشم گوید: غمزه كردستم حرام         گوش گوید: چیده ام سوء الكلام

                         پس دروغ آمد ز سر تا پای خویش        چون گواهی میدهد اعضا به پیش

                                   آنچنان كاندر نماز ِ با فروغ         از گواهی خصیه شد زرقش دروغ

                    پس چنان كن فعل، كان خود بی زبان         باشد اشهد گفتن و عین ِ بیان

                         تا همه تن، عضو عضوت، ای پسر         گفته باشد "اشهد" اندر نفع و ضر   

                                                                                                               (مثنوی)

مستعان ( نامی از نامهای باری تعالی) – زرق (ریا، نفاق)

 - اعضای بدن نه تنها در روز حشر بلکه در این دنیا نیز بر ضمیر آدمی گواهی می دهند:

                               كافر و فاسق در این دور گزند        پردۀ خود را به خود بر میدرند

                          ظلم مستور است، در اسرار جان        می نهد ظالم به پیش مردمان

                                  كه ببینیدم كه دارم شاخها        گاو دوزخ را ببینید از ملا

                         پس همینجا دست و پایت در گزند        بر ضمیر تو گواهی می دهند

                           چون موكل می شود بر تو ضمیر        كه بگو تو اعتقادت، وامگیر

                         خاصه در هنگام خشم و گفت وگو        می كند ظاهر سِرّت را مو به مو

                           چون موكل می شود ظلم و جفا        كه هویدا كن مرا ای دست و پا

                             چون همی گیرد گواه سِرّ لگام       خاصه وقت جوش و خشم و انتقام

                         پس همان كس كه موكل می كند        تا لوای راز بر صحرا زند

                                پس موكلهای دیگر روز حشر        هم تواند آفرید از بهر نشر

                       ای به دَه دست آمده در ظلم و كین        گوهرت پیداست حاجت نیست این

                      نیست حاجت شهره گشتن در گزند        بر ضمیر آتشینت واقفند

                             نفس تو هر دم بر آرد صد شرار        كه ببینیدم، منم ز اصحاب نار

                               جزو نارم، سوی كلّ خود روم         من نه نورم كه سوی حضرت شوم 

                                                                                                                 (مثنوی)

- أَنطَقَنَا اللَّهُ ....: بخشی از آیۀ 21 سورۀ فصلت که کل آیه بدین مضمون است:

          و آنها به اعضای بدن گویند: [ای عجب شما که زبان نداشتید]

          چگونه بر اعمال ما شهادت دادید؟

           آن اعضا جواب گویند: خدایی که همۀ موجودات را به نطق آورد   

          ما را نیز گویا گردانید.

          و او شما را نخستین بار بیافرید و باز به سوی او بر می گردید. 

- دست و پا بدهد گواهی با بیان       بر فساد او به پیش ِ مستعان

این بیت اشاره ایست بر آیۀ 65 سورۀ یس بدین مضمون:

          امروز است که بر دهان آن کافران مهر خموشی نهیم،

          دستهایشان با ما سخن گویند

          و پاهایشان به آنچه کرده اند گواهی دهد.