115- عقل کل و سایه او

پس معلوم شد که اصل محمد، صلی الله علیه و سلم، بوده است که: لَوْلَاکَ مَا خَلَقْتُ الْاَفْلَاکَ  (اگر تو نبودی آسمانها را خلق نمی کردم)، و هر چیزی که هست از شرف و تواضع و حکم و مقامات بلند همه بخشش اوست و سایۀ او، زیرا که از او پیدا شده است - همچنانکه هرچه این دست کند از سایه عقل کند. زیرا که سایۀ عقل بروست، هر چند که عقل را سایه نیست، اما او را سایه هست، بی سایه - همچنانکه معنی را هستی هست، بی هستی. اگر سایۀ عقل بر آدمی نباشد همه اعضای او معطل شوند. دست به هنجار نگیرد، پای در راه راست نتواند رفتن، چشم چیزی نبیند، گوش هرچه شنود کژ شنود. پس به سایۀ عقل این اعضاء همه کارها [را] به هنجار و نیکو و لایق بجای می آرند. و در حقیقت آن همه کارها از عقل می اید، اعضا آلت اند.

همچنین آدمی باشد عظیم، خلیفه وقت، او همچون عقل کلست، عقول مردم همچون اعضای ویند، هرچه کنند از سایۀ او باشد. و اگر ازیشان کژیی بیاید از آن باشد که عقل کل سایه از سر او بر داشته باشد - همچنانکه مردی چون دیوانگی آغاز کند و کارهای ناپسندیده پیش گیرد،همه را معلوم گردد که عقل او از سر برفته است و سایۀ برو نمی افکند و از سایه و پناه عقل دور افتاده است.

شرح

- لَولَاکَ مَا خَلَقتُ ...: مولانا این حدیث قدسی را در مثنوی این گونه معنا کرده است:

                             شد چنین شیخی گدای كو به كو       عشق آمد لا ابالی، اتقوا

                                عشق جوشد بحر را مانندِ دیگ       عشق ساید كوه را مانندِ ریگ

                             عشق بشكافد فلك را صد شكاف       عشق لرزاند زمین را از گزاف

                                 با محمد بود عشق پاك  جفت      بهر عشق  او خدا "لولاك" گفت

                             منتهی در عشق، او چون بود فرد      پس مر او را ز انبیا تخصیص كرد

                                     گر نبودی بهر عشق  پاك را       كی وجودی دادمی افلاك را ؟

- او همچون عقل کلست ...: مولانا مقایسه عقل کل را با عقل جزوی در مثنوی این گونه بیان می کند:

                                    این تفاوتِ عقلها را، نیك دان       در مراتب، از زمین تا آسمان

                               هست عقلی همچو قرص آفتاب       هست عقلی كمتر از زُهره و شهاب

                              هست عقلی چون ستارۀ آتشی       هست عقلی چون چراغ سر خوشی

                                زآنكه ابر از پیش آن چون وا جهد       نور ِ  یزدان بین، خردها بر دهد

                                   عقلهای خلق، عکس عقل او       عقل او مُشک است و، عقل خلق بو

                             عقل ِ کلّ و نفس کل مردِ خداست      عرش و کرسی را مدان کز وی جداست

                                     مظهر حق است ذاتِ پاک او       زو بجو حق را، و از دیگر مجو

                                  عقل جزوی، عقل را بَد نام كرد      كام  دنیا مرد را بی كام كرد