114- در تقسیم چهار گانۀ آدمیان

بعضی اول نگرند و بعضی آخر نگرند. اینها که آخر نگرند عزیزند و بزرگند، زیرا نظرشان بر عاقبت است و آخرت. و آنها که به اول نظر می کنند ایشان خاص ترند می گویند: چه حاجت است که به آخر نظر کنیم؟ چون گندم کشته اند در اول، جو نخواهد رستن در آخر؛ و آن را که جو کشته اند گندم نخواهد رستن، پس نظرشان به اول است. و قومی دیگر خاصترند که نه به اول نظر می کنند نه به آخر، و ایشان را اول و آخر یاد نمی آید؛ غرقند در حق. و قومی دیگرند که ایشان غرقند در دنیا؛ به اول و آخر نمی نگرند از غایت غفلت؛ ایشان علف دوزخند.

شرح (استاد قمشه ای)

- بعضی اول نگرند ...: مولانا در این مقام خلق را به جهار دسته تقسیم کرده است: یکی از آنها که آخر اندیشند، یعنی در عواقب و نتایج کارها می نگرند و آنچه را شایسته طلب یابند، عمر در آن صرف می کنند. در ادبیات کلاسیک، عاقبت اندیشی مرتبه ای بلند و مقامی محمود دارد و نشان حکمت لقمانی است:

                               حکم چو بر عاقبت اندیشی است،       پادشهی بندۀ درویشی است.

                                   عاقبتی هست بیا پیش از این،      کردۀ خود بین و بیندیش از این. 

                                                                                                          (مخزن الاسرار)

                            در پس هر گریه آخر خنده ای است؛       مرد آخر بین مبارک بنده ای است.

                                   هر که آخر بین تر، او مسعودتر.      هر که که آخور بین تر، او مطرود تر.  

                                                                                                                (مثنوی)

دسته دیگر اول اندیشانند که دریافته اند آنچه آخر می آید اول نوشته اند. این نکته در آیات بسیار از جمله آیۀ زیر در قرآن اشاره شده است:

          هیچ حادثه ای از بیرون و اندرون و از نیک و بد شما را نمی رسد،

          مگر آنکه ما، از پیش،

          آن را در کتابی نوشته ایم.              (حدید – 22) 

و سخن پیر هرات که گفت: ((الاهی همه از آخر ترسند و عبدالله از اول)) ناظر به همین معناست. هر چند که این سخن در مقام تنبه است و گرنه اول و آخر هر دو نامهای خداست و خواجه خود گفت که از او همه نیک آید.

قوم دیگر نقد حال دریافته چنان در بحر عشق مستغرقند که ایشان را اول و آخر خود یاد نمی آید – چنانکه در حکایت عاشق صدر جهان در مثنوی وقتی عاشق به معشوق می رسد چنین می گوید:

                               اولا بشنو که تا جستم ز شست،       اول و آخر زپیش من بجست.

اینها عاشقانند که اگر در وصال باشند در راز و نیاز با معشوقند و از خیال اول و آخر فارغ، و خوف ایشان تنها رفتن معشوق و سر آمدن ایام وصال است:

          اهل ایمان همه در خوف دم خاتمتند؛        

         خوفم از رفتن توست، ای شه ایمان، تو مرو.          (دیوان شمس) 

و اگر در فراغند منزل به منزل و کوی به کوی در طلب دیدارند و بدین شوق از اول و آخر بی خبر.

و قوم چهارم که به علت استغراق در عالم حیوانی مجال فکرت در آغاز و خاتمت کار خویش ندارند، ایشان علف دوزخند که وصف ایشان در قرآن آمده است:

          همانا که ما بسیاری از جن و انس را

          همچون گیاه برای [افروختن] جهنم رویاندیم.        (اعراف – 179)