113- در تواضع رسول اکرم

شخصی درآمد فرمود که: محبوبست و متواضع، و این از گوهر اوست. چنانکه شاخی را که میوۀ بسیار باشد آن میوه او را فرو کشد، و آن شاخ را که میوه ای نباشد سر بالا دارد - همچون سپیدار. و چون میوه از حد بگذرد، استونها نهند تا بکلی فرو نیاید.

پیغامبر، صلی الله علیه و سلم، عظیم متواضع بود، زیرا که همۀ میوه های عالم، اول و آخر بر او جمع بود، لاجرم از همه متواضع تر بود. مَا سَبَقَ رَسُولُ اللهِ اَحَدٌ بِالسَّلَامِ: گفت هرگز کسی پیش از پیغامبر بر پیغامبر، صلی الله علیه و سلم، نمی توانست سلام کردن؛ زیرا پیغامبر پیشدستی می کرد از غایت تواضع، و سلام می داد. و اگر تقدیرا سلام پیشین ندادی، هم متواضع او بود، و سابق در کلام او بودی، زیرا که ایشان سلام از او آموختند و از او شنیدند. هر چه دارند اوّلیان و آخریان همه از عکس او دارند، و سایه اویند. اگر سایۀ یکی در خانه پیش از وی درآید، پیش او باشد در حقیقت - اگر چه سایه سابق است به صورت. آخر سایه از او سابق شد، فرع اوست.

و این اخلاق از اکنون نیست، از آنوقت در ذرّه های آدم در اجزای او این ذرّه ها بودند. بعضی روشن و بعضی نیمه روشن و بعضی تاریک. این ساعت آن پیدا می شود اما این تابانی و روشنی سابق است و ذرّۀ او در آدم از همه صافی تر و روشن تر بود و متواضع تر.

شرح (استاد قمشه ای)

- شاخی را که میوۀ بسیار باشد ...: سعدی همین تمثیل را در بوستان آورده است:

                                      تواضع کند هوشمند گزین؛      نهد شاخ پر میوه سر بر زمین.

- ما سَبَقَ ...: هیچ کس بر رسول خدا در سلام کردن سبقت نگرفت.

- سایه اویند: مولانا، همراه با دیگر عارفان مسلمان، ((حقیقت محمدیه)) را – که محمد (ص) جلوه ای از اوست – انسان کامل می داند که صادر اول و نخستین تجلی ذات الاهی است و این سخن مأخوذ است از دو حدیث نبوی بدین مضمون که:

(( اول چیزی که خداوند خلق فرمود عقل بود))

(( اول چیزی که خداوند خلق فرمود نور ذات من بود))

لذا مولانا گاه محمد را عقل کل و عقل اول می نامد و گاه مظهر عشق تام و تمام معرفی می کند:

                             با محمد بود عشق پاک جفت؛       بهر عشق او خدا لولاک گفت.  

                                                                                                    (مثنوی)

                           آنچه اول شد برون از جیب غیب       بود نور پاک او، بی هیچ ریب.

                            بعد از آن، آن نور مطلق زد علم؛      گشت عرش و کرسی و لوح و قلم. 

                                                                                                   (منطق الطیر)

بنا بر نظریه انسان کامل – که به تفصیل در کتب عرفا از جمله کتاب ((الانسان الکامل)) اثر عزیزالدین نسفی آمده است – جمله کائنات طفیل انسان و جمله آدمیان طفیل انسان کامل هست شده اند و سایه اویند مگر آنکه در سیر تکاملی با مثال خود بپیوندند و از سایگی باز رهند.

                         ز احمد تا احد یک میم فرق است؛      جهانی اندر آن یک میم غرق است.  

                                                                                                   (گلشن راز)

                       گوش جهان حلقه کش میم اوست؛      خود دو جهان حلقه تسلیم اوست.   

                                                                                                   (مخزن الاسرار)