111- همه خلق کار می کنند به غرضی، و مقصود حق چیز دیگری

بسیار کسان هستند که کار ها می کنند، غرضشان چیزی دیگر و مقصود حق چیز دیگر. چون خدا خواست که دین محمد،صلی الله علیه و سلم، معظم باشد و پیدا گردد و تا ابدالدهر بماند، بنگر که برای قرآن چند تفسیر ساخته اند. ده  ده مجلد و هشت هشت مجلد و چهار چهار مجلد، غرضشان اظهار فضل خویشتن . کشّاف زمخشری بچندین دقایق نحو و لغت و عبارت فصیح استعمال کرده است؛ برای اظهار فضل خود، تا مقصود حاصل می شود و آن تعظیم دین محمد است.

پس همه خلق نیز کار حق می کنند و از غرض حق غافل و ایشان را مقصود دیگر. حق می خواهد عالم بماند، ایشان بشهوات مشغول می شوند، با زنی شهوت می رانند برای لذت خود، از آنجا فرزندی پیدا می شود. و همچنین کاری می کنند برای خوشی و لذت خود، آن خود سبب قوام عالم می گردد.

پس به حقیقت بندگی حق بجای می آورند، الا ایشان به آن نیت نمی کنند. و همچنین مساجد می سازند و چندین خرجها می کنند  در در ودیوار و سقف آن، الا اعتبار قبله راست [و مقصود و معظم قبله است و تعظیم آن افزوده می شود] هر چند که ایشان را مقصود آن نبود.

شرح

- غرضشان چیزی دیگر و مقصود حق چیز ...: آدمی هر عملی را برای رسیدن به هدفی می کند ولی هر حرکت ما در نظام کلی عالم اثرات دیگری دارد،این اثرات که معمولا در نظر آدمی نمی آید خواسته و غرض حق است:

    

                                 اسم هر چیزی بر ما ظاهرش       اسم هر چیزی بر خالق سِرش

                           نزد موسی نام چوبش بد عصا       نزد خالق بود نامش اژدها

                                 بُد عُمر را نام اینجا بت پرست      لیك مومن بود نامش در الست

                                آن كه بد نزدیك ما نامش مَنی      پیش حق این نقش بد كه با منی

                                صورتی بود این مَنی اندر عدم       پیش حق موجود، نه بیش و نه كم

                                 حاصل آن، آمد حقیقت نام ما       پیش حضرت، كان بود انجام ما  

                                                                                                            (مثنوی)

- نزد موسی نام چوبش بد عصا        نزد خالق بود نامش اژدها

این بیت اشاره ایست به آیه ای 17 الی 20 سورۀ طه بدین مضمون:

         [خداوند فرمود:]

         ای موسی اینک باز گو تا چه به دست داری.

         موسی عرضه داشت: این عصای من است

         که بر آن تکیه میزنم و گوسفندانم را می رانم

         و از درختان بر آنها برگ می ریزم

         و حوائجی دیگر نیز با آن انجام می دهم.

         خدا فرمود: ای موسی این عصا بیفکن.

        موسی چون آن را به سوی زمین انداخت،

        عصا اژدهایی مهیب شد و به هرسو می شتافت.