109- فرق بین دانستن علم احکام و علم حاکم

فرمود که: این شرع مشرعست یعنی آبشخور مثالش. همچنانست که دیوان پادشاه، درو احکام پادشاه از امر ونهی و سیاست و عدل و داد خاص را و عام را و احکام پادشاه، دیوان بی حدست، درشمار نتوان آوردن و عظیم و خوب و پرفایده است، قوام عالم بدانست.

اما احوال درویشان و فقیران مصاحبت است با پادشاه. فرقی عظیم است میان دانستن علم احکام و دانستن علم حاکم و مصاحبت پادشاه. اصحاب و احوال ایشان همچون مدرسه است که درو فقها باشند که هر فقیهی را مدرس بر حسب استعداد او جامگی می دهد. یکی را ده، یکی را بیست، یکی را سی. ما نیز سخن را بقدر هرکس و استعداد او می گوییم که کَلِّمَ النَّاسَ عَلَي قَدْرِ عُقُوْلِهِم. 

شرح

- سخن را بقدر هرکس و استعداد او می گوییم ..: تفسیر کَلِّمَ النَّاسَ عَلَي قَدْرِ عُقُوْلِهِم در مثنوی چنین آمده است:  

                             چونكه با كودك سر و كارم فتاد       هم زبان كودكان باید گشاد

                                         كه بُرو كتاب، تا مرغت خرم       یا مویز و جوز و فستق آورم

                                      جز شباب تن نمی دانی بگیر        این جوانی را بگیر ای خر شعیر

                                           هیچ آژنگی نیفتد بر رُخَت       تازه ماند آن شباب فرّخت

                                           نی نشان پیریت آید به رو       نی قدِ چون سرو ِ تو گردد دو تو

                                      نی شود زور ِ جوانی از تو كم       نی به دندانها خللها، یا الم

                               نه كمی در شهوت و طمث و  ِبعال       كه زنان را آید از ضعفت ملال

                                 نه شود مویت سفید و پشت خم       لیک خوشتر لحظه لحظه، دم به دم

                                         آنچنان بگشایدت فرّ ِ شباب       كه گشود آن مژده بر عكاشه باب

فستق (پسته) – شعیر (جو) – طمث و بعال (هم خوابگی با زنان) - عکاشه (از دروازه های بلخ بوده)