108- عشق و ادب آدم و گستاخی شیطان

این نفس آدمی محل شبهه و اشکال است. هر گز به هیچ وجه نتوان از او شبهه و اشکال را بردن – مگر که عاشق شود. بعد از آن درو شبهه و اشکال نماند، که حُبَّکَ الشَّیْيَ یُعْمِي وَیُصِمُّ (عشق به هرچیزی آدمی را کور و کر می کند)   

ابلیس چون آدم را سجود نکرد و مخالفت امر کرد، گفت: خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ وَخَلَقْتَهُ مِن طِينٍ (مرا از آتش آفریدی و اورا از خاک -اعراف – 12): ذات من از نار است و ذات او از طین. چون شاید که عالی ادنی را سجود کند؟

چون ابلیس را به این جرم و مقابلگی نمودن و با خدا جدال کردن لعنت کرد و دور کرد، گفت: یا رب، آه! همه تو کردی و فتنه تو بود؛ مرا لعنت می کنی و دور می کنی!

و چون آدم گناه کرد، حق تعالی آدم را از بهشت بیرون کرد. حق تعالی به آدم گفت که: ای آدم، چون من بر تو گرفتم و بر آن گناه که کردی زجر کردم، جرا با من بحث نکردی؟ آخر تو را حجت بود، نمی گفتی که همه از توست و تو کردی، هر چه تو خواهی در عالم آن شود، و هرچه نخواهی هرگز نشود. اینچنین حجت راست مبین واقع داشتی، چرا نگفتی؟

 گفت: یارب، می دانستم، الا ترک ادب نکردم در حضرت تو، و عشق نگذاشت که مؤاخذه کنم.

شرح (استاد قمشه ای)

  - مگر که عاشق شود ..:

پوزبند وسوسه، عشق است و بس.     ور نه از وسواس کی رسته است کس

                                                                                                                                     (مثنوی)

 - حُبّکَ الشَی ...: عشق به هرچیزی آدمی را کور و کر می کند.

خَلَقْتَنِي مِن نَّارٍ ...:

 در قرآن سورۀ اعراف، آمده است که شیطان از سجدۀ آدم سر باز زد و مورد عتاب قرار گرفت که:

          ای شیطان،   

          چیست که تورا از سجدۀ آدم باز داشت؟

          گفت: من از او برترم:

          مرا از آتش آفریدی،

          و او را از خاک.

خداوند فرمود:

          فرود آی از آسمان،   

          که تو را در آن جای خود فروشی نیست،

          و از بهشت بیرون شو

          که بی گمان در شمار خوار شدگان خواهی بود.

          گفت: حال که راندۀ درگاه تو گشتم،

          تا آن روز که آدمیان را (به پاداش نیک و بد) بر انگیزی

          مرا مهلت بخش.

          فرمود: تو را تا آن روز مهلت دادیم.

در اینجا شیطان مذهب جبر را بنیان نهاد و گفت: چون تو خود مرا به عصیان بر انگیختی من نیز همۀ بندگان تو را اغوا کنم و آنان را از راه مستقیم کمال که به سوی توست باز دارم و از یمین و یسار بر ایشان در آیم و چنان کنم که جز بندگان خالص هیچ یک شکر تو را بجای نیاورند. خداوند فرمود بیرون شو که تو رانده درگاهی و من به یقین جهنم را از تو و آنان که تو را پیروی کنند پر خواهم کرد.

اما آدم و حوا چون از آن میوه ممنوعه خوردند مورد خطاب قرار گرفتند که:

          آیا شما را از آن درخت منع نکردم؟

          آیا نگفتم که شیطان دشمن آشکار شماست؟

          گفتند: ای پروردگار ما،

          همانا که ما [به پیروی شیطان] بر خود ستم کردیم

          و اگر تو بر ما نبخشایی و رحمت نیاوری    

          بی گمان از زیانکاران خواهیم بود.      (اعراف -22و23)

در حالی که آدم در مدرسه (( عَلّمَ الاسماء)) همه اسرار الهی را آموخته بود و می دانست که مشیت الاهی بر خوردن آن میوۀ ممنوع بوده است و می توانست چون فرزند خویش، پیر هرات، بگوید:

          الاهی، اگر شیطان آدم را بد آموزی کرد،

          گندم او را که روزی کرد؟

اما چون و چرا و بحث ومجادله را مناسب مقام عشق ندانست و چون شیطان نگفت:

          چرا روم؟ به چه حجت؟ چه کرده ام؟ چه سبب؟     

          بیا که بحث کنیم، ای خدای فرد ودود.                 (دیوان شمس)

تا پاسخ بشنود که:

          تو را چه بحث رسد با من، ای غراب غروب!

          اگر نه مسخ شدستی ز لعنت مورود.                 (دیوان شمس)

ودود (نامی از نامهای خدای تعالی، دوست) - غراب (کلاغ) - مورود (وارد شده)
 

بلکه سر بزیر افکند و گناه را به خویش منسوب کرد و طلب مغفرت نمود. لذا مولانا به فرزندان آدم توصیه می کند که در مسئله جبر و اختیار روش پدر را پیش گیرند و در عین اعتقاد به مشیت و تقدیر ازلی گناه را به خود منسوب کنند که این با مقام عشق مناسبتر و به حقیقت نزدیکتر است:

                                 از پدر آموز، ای روشن جبین:        ربنا گفت و ظلمنا پیش از این.

                           نی بهانه کرد و نی تزویر ساخت،        نی نوای مکر و حیلت بر فراخت.

                                   باز آن ابلیس بحث آغاز کرد        که بدم من سرخ رو، کردیم زرد.

                             رنگ، رنگ توست صباغم تویی؛        اصلِ جرم و آفت داغم تویی.

                              گفت شیطان که: بما اغویتنی؛       کرد پنهان خود دیو دنی.

                                  گفت آدم که: ظلمنا نفسنا؛        آو نبد از فعل حق غافل چو ما.

                               بعدِ توبه گفت: ای آدم، نه من        آفریدم در تو آن جرم و محن؟

                             نی که تقدیر و قضای من بُد آن؟       چون به وقت عذر کردی آن نهان؟

                               گفت: دانستم، ادب بگذاشتم.       گفت: من هم پاس آنت داشتم.

                             هر که حرمت آرد، او حرمت برد؛       هرکه آرد قند، لوزینه خورد.

صباغ (رنگرز) – محن ( جمع محنت، رنجها) – لوزینه (نوعی شیرینی)

و این همان ادب است که حافظ فرمود:

                           گناه اگر چه نبود اختیار ما، حافظ،       تو در طریق ادب کوش و کو گناه من است 

                                                                                                         (حافظ)

مقصود از ((ادب)) در این مقام، تعارف خالی از واقعیت نیست، بلکه ادب ادراک این نکته است که وجه انتساب عمل به ماست که عنوان گناه می گیرد. وگرنه از این حیث که حق عمل را مقدور کرده است خطا نیست، بلکه عین صواب است و به قول نظامی خالی است بر رخ انسان که بر زیبایی او می افزاید:

                                  خال عصی، بر رخ آدم فکند؛       زلف زمین در بر عالم فکند. 

                                                                                                         (مخزن الاسرار)

این نکته در مثنوی نیز در توفیق بین دو حدیث نبوی که ظاهرا متعارض به نظر می رسند آمده است: حدیث اول آن است که ((هرکس به کفر راضی شود کافر است)) و مضمون حدیث دیگر آنکه (( هرکس به قضای الاهی راضی نباشد کافر است)) مشکل اینجاست که پس چکار باید کرد. مؤمن اگر به کفر راضی شود کافر است و اگر راضی نشود هم کافر خواهد بود. زیرا وجود کفر در عالم قضای الاهی است و بنابر حدیث باید بدان راضی بود. راه حل مولانا چنین است:

                      راضی ام بر کفر، زان رو که قضاست،       نی از آن رو که نزاع و کفر ماست.

                          کفر جهل است و قضای کفر علم؛       هر دو یکسان کی بود حلم و خلم؟

خلم ( مخالف حلم - خشم، ناشکیبایی)  

یعنی کفر ما نشان جهل ما و محجوب بودن ما از حق است. اما اینکه در ((نظام کل)) وجود کفر و ایمان و نور و ظلمت هر دو تقدیر شده است، از علم الاهی به ((نظام احسن)) سرچشمه می گیرد.

این نکته متضمن حل مشکل جبر و اختیار و رفع تناقصات ظاهری در سخنان سعدی و مولانا و حافظ و دیگر عرفای شامخین است که از طرف ما:

          هر چه است از قامت ناساز بی اندام ماست؛

          ور نه تشریف تو بر بالای کس و کوتاه نیست           (حافط)   

و از طرف او:

          نیست در دایره یک نقطه خلاف از کم و بیش؛

          که من این مسئله بی چون و چرا می بینم.           (حافظ)

از طرف ما:

                               ای خدای پاک و بی انباز و یار،       دست گیر و جرم ما را درگذار.

                             گر خطا گفتیم، اصلاحش تو کن؛      مصلحی تو، ای سلطان سخن.  

                                                                                                           (مثنوی)

و از جانب او:

          کافر و مؤمن مگو، محسن و فاسق مجو؛           

          جمله اسیر تواند بر همه افسون بخوان.

          کیست که مست تو نیست، عشوه پرست تو نیست، 

          مهرۀ دست تو نیست؟ دست کرم برفشان.                    (دیوان شمس)

از طرف ما قبول اختیار و مسئولیت است:

                               برو شیر درنده باش، ای دغل،         نه خودرا بیفکن چو روباه شل.

                                                                                                           (بوستان)

و از جانب او تقدیر و حاکمیت مطلق:

          گر پیر خرابات است، ور شیخ مناجات است.

          هر یک قلمی رفته ست بر وی به سرانجامی.             (سعدی)

حاصل سخن آنکه: شیطان و پیروان او گاه جبری شوند به مصلحتی، و گاه قدری و اختیاری شوند به مصلحتی دیگر. و انسان نه جبری است و نه اختیاری بلکه اهل عشق است، و عشق جبری است که نهایت اختیار است و اختیاری است که از ان گریز نیست – همچون زنجیری که عاشق به اختیار بر پای خود می نهد.

          به پای خویشتن آیند عاشقان به کمندت،        

          که هر که را تو بگیری ز خویشتن برهانی                   (سعدی)

                                      بار دیگر آمدم دیوانه وار؛        رو رو، ای جان، زود زنجیری بیار.

                                      غیر آن زنجیر زلف دلبرم،       گر دو صد زنجیر باشد بگسلم.       

                                                                                                          (مثنوی)