106- در تعبیر رؤیای زندگی

اینکه می فرمایند رسوله الرؤیا، اکنون این رؤیا، خوابهای عاشقان و صادقانست و تعبیرش در آن عالم پدید شود. بلکه احوال جمله عالم خوابی است؛ تعبیرش در آن جهان پدید شود. همچنانکه خوابی می بینی که سواری بر اسب ، به مراد می رسی، اسب به مراد چه نسبت دارد؟ و اگر می بینی که به تو درمهای درست دادند، تعبیرش آن است که سخنهای درست و نیکو از عالمی بشنوی؛ درم به سخن چه ماند؟ و اگر بینی که تو را بر دار آویختند، رئیس قومی شوی؛ دار به ریاست و سروری چه ماند؛

همچنین احوال عالم را – که گفتیم خوابی است که اَلدُّنْیَا کحُلم النائِم (زندگی دنیا رؤیایی است که خفته در خواب می بیند) – تعبیرهاش در آن عالم دیگرگون باشد که به این نماند. آن را مُعبر الاهی تعبیر کند، زیرا برو همه مکشوف است – چنانکه باغبانی که به باغ در آید در درختان نظر کند، بی آنکه بر سر شاخه ها میوه بیند، حکم کند که این خرماست و آن انجیر است و این نار است و این امرود است و این سیب است. چون علم آن دانسته است، حاجت قیامت نیست که تعبیر ها را ببیند که چه شد و آن خواب چه نتیجه داد. او دیده است پیشین که چه نتیجه خواهد دادن – همچنانکه  باغبان پیشین می داند که البته این شاخ چه میوه خواهد دادن.

شرح (استاد قمشه ای)

- احوال جمله عالم خوابی است ..: عارفان زندگی دنیا را به رؤیایی تشبیه کرده اند که خفته در خواب می بیند. در سخنان حکمای پیشین  و نیز در صُحُف آسمانی و احادیث نبوی نیز این تعبیر آمده است:

          خلق در خوابند؛

          چون بمیرند بیدار شوند          (حدیث نبوی)

           زندگی دنیا رؤیایی است

           که خفته در خواب می بیند    (حدیث نبوی)

مولانا برای این تشبیه وجوه گوناگون بیان کرده است: یکی آنکه تجربۀ زندگی مانند تجربۀ خواب انعکاس احوال درون است و آنچه شخص می بیند و می شنود همه صورت وسیمای خود اوست و چون به واقعه مرگ بیدار شود، دریابد که آنهمه صورتها خیالی بیش نبوده است:

           هزار صورت جنبان به خواب می بینی؛

           چو خواب رفت نبینی زخلق دیاری          (دیوان شمس)

                           به صبح حشر چون گردی تو بیدار،      ببینی کاین همه وهم است و پندار.

                                                                                                            (گلشن راز)

                        این جهان را که به صورت قائم است      گفت پیغمبر که حُلم نائم است.      

                                                                                                             (مثنوی)

دیگر آنکه جریان زندگی مانند خواب از اختیار آدمی بیرون است چنانکه شخص خواب می بیند که از یاران دور مانده و در قریه غریب  و تنهاست؛ غصه ها می خورد و خویش را ملامت می کند. اما چون بیدار می شود خودرا در خانه خویش در میان عزیزان می یابد. چون باز به خواب می رود خودرا در همان احوال می بیند و باز تأسف می خورد و هیچ عالم بیداری را به یاد نمی آورد ونمی تواند خودرا از آن غصه باز دارد.

وجه دیگر انکه شخص در خواب دچار فراموشی است و جزء ناچیزی از خاطرات خودرا همرا دارد و از هزاران آگاهی عالم بیداری بی خبر است. همچنین به نظر مولانا ما، درخواب این عالم، هیچ به یاد نداریم که کیستیم و خانۀ ما کجاست و دوستان و عزیزان ما کیانند:

          خوشا صبحی که او آید، نشیند بر سر بالین؛

          تو چشم از خواب بگشایی، ببینی شاه شاهانی         (دیوان شمس)

دیگر آنکه در عالم رویا شخص تنها چیزهایی را می بیند که در بیداری به آن اندیشیده و با آن سابقۀ آشنائی دارد:

                      نوم ما چون شد اخ الموت، ای فلان،       زین برادر آن برادر را بدان:

                                 فیل باید تا چه خسبد او ستان       خواب بیند خطۀ هندوستان:

                             خر نبیند هیچ هندستان به خواب؛       چون ز هندستان نکرده است اغتراب.

                                ذکر هندستان کند فیل از طلب،       پس مصور گردد آن ذکرش به شب.

                                                                                                                 (مثنوی)

نوم (خواب) – اخ الموت (برادر مرگ) – اغتراب (غربت، دوری)

دیگر آنکه هر خواب را تعبیری است که در عالم بیداری پدید می آید. این تعبیر در زمان مولانا بر اساس کشف رمزهای فرهنگی و جهانی بدان گونه که در سنت تعبیر خواب بین مسلمانان رایج بوده است صورت می گرفت. اولا نظر بر این بود که خوابها اغلب از حوادث آینده خبر می دهند. (البته مولانا به انواع دیگر خوابها که امروز بیشتر بدان توجه دارند نیز اشاره کرده است). ثانیا این پیام به زبان رمز بیان می شود و رابطۀ این رمز با مرموز این است که در عالم بیداری اشیا و حوادث چنانکه هستند به نظر نمی آیند و به گفته فردوسی (( جهان را نمایش چو کردار نیست))، وتنها عافیت اندیشان و ژرف بینان می توانند در عمق هر چیز حقیقت آن را دریابند؛ لذا در خواب ماهیت اصلی هر چیز در صورت مناسب ظاهر می شود. اما چون عامه مردم زبان خواب را فراموش کرده اند، برای درک این پیام نیاز به معبر دارند. زیرا در اغلب موارد تعبیر خواب هیچ شباهتی به ظاهر خواب ندارد، ولی چون رمز آن را باز گویند روشن شود. برای مثال اگر کسی در خواب بیند که او را در تابوتی نهاده بر دوش می برند، تعبیر این است که بر مردم امیر و حاکم شود:

                             بر جنازه گر کسی بینی به خواب،       فارس منصب شود عالی رکاب.

                               زانکه آن تابوت بر خلق است بار؛       بار بر خلقان نهادند این کبار.

                           بنده باش و بر زمین رو چون سمند؛       نی جنازه شو که بر گردن نهند.   

                                                                                                             (مثنوی)

سمند (اسب)

و خوابهای دیگر که مولانا در این گزیده نقل کرده  همه بر این نسق تعبیر شده اند. همچنین زندگانی دنیا نیز رؤیایی است که در دنیا دیگر تعبیر می شود.

                                     ای دریده پوستین یوسفان،       گرگ برخیزی از این خواب گران   

                                                                                                            (مثنوی)

حال به نظر مولانا، انبیا و اولیا چون باغبانی که از پیش تعبیر دانه ها را در رستاخیز باغ می داند، از تعبیر رفتارهای آدمیان در رستاخیز آخرت آگاهی دارند و آن را به زبان قابل فهم برای مردمان بیان می کنند و گاه رمز تعبیر را نیز می گشایند که:

                             چون ز خشم آتش تو بر دلها زدی،        مایۀ نار جهنم آمدی.

                                 این سخنهای چه مار و کژدمت        مار و کژدم گردد و گیرد دمت.

                           چون ز دستت زخم بر مظلوم رست،        آن درختی شد و زان زقوم رست.

                             ذوق و طاعت گشت جوی انگبین؛        مستی و شوق تو جوی خمر بین.

                             جوی آب و جوی خمر و جوی شیر         نیست جز خلق لطیف دلپذیر.   

                                                                                                             (مثنوی)

و نظیر این تعبیرات در قرآن نیز بسیار آمده است:

          آنان که اموال یتیمان را به ستم می خورند

          همانا گویی آتش فرو می برند،

          و زود باشد که در جهنم سوزان در افتند.

(+) -  نوم ما چون شد اخ الموت، ای فلان،    زین برادر آن برادر را بدان

این بیت اشاره ایست به آیۀ 42 سورۀ زمر بدین مضمون:

          خداست آن که وقت مرگ ارواح خلق را می گیرد

          و آن کس را که هنوز مرگش فرا نرسیده

          نیز در حال خواب  روحش را قبض می کند،

          سپس آن را که حکم به مرگش کرده جانش را نگاه می دارد

          و آن را که نکرده به بدنش می فرستدتا وقت معین مرگ. 

          در این کار ادّله قدرت الهی برای متفکران پدیدار است.