105- در بیان سر انشاءالله گفتن عاشقان

لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ رَسُولَهُ الرُّؤْيَا بِالْحَقِّ لَتَدْخُلُنَّ الْمَسْجِدَ الْحَرَامَ إِن شَاء اللَّه (هماناکه خداوند رؤیای رسولش را به حقیقت پیوست، که هر آینه اگر خدای بخواهد به مسجد الحرام داخل خواهد گردید - فتح – 27).

همه می گویند که در کعبه در آییم، و بعضی می گویندکه انشاءالله در آییم. اینها که استثنا می کنند عاشقانند، زیرا که عاشق خودرا بر کار و مختار نبیند؛ بر کار معشوق را داند. پس می گویند که اگر معشوق خواهد، درآییم.

اکنون مسجدالحرام پیش اهل ظاهر آن کعبه است که خلق می روند، و پیش عاشقان و خاصان مسجدالحرام وصال حق است. پس می گویند که اگر حق خواهد، به وی برسیم و به دیدار مشرف شویم. اما آنکه معشوق بگوید (( انشاءالله)) آن نادر است. حکایت آن، غریب است. غریبی باید که حکایت غریب بشنود و تواند شنیدن.

خدا را بندگانند که ایشان معشوقند و محبوبند. حق تعالی طالب ایشان است و هر چه وظیفه عاشقان است او برای ایشان می کند و می نماید. همچنانکه عاشق می گفت انشاءالله برسیم، حق تعالی برای آن غریب انشاءالله می گوید. اگر به شرح آن مشغول شویم، اولیای واصل سررشته گم کنند. پس چنین اسرار و احوال را به خلق چون توان گفتن؟ قلم اینجا رسید و سر به شکست. یکی اشتر را بر مناره نمی بیند، تار موی در دهن شتر چون بیند؟

آمدیم بحکایت اول اکنون آن عاشقان که انشاءالله می گویند، یعنی بر کار معشوقست. اگر معشوق خواهد بکعبه درآییم. ایشان غرق حقند، آنجا غیر نمی گنجد و یاد غیر حرامست. چه جای غیر است که تا خودرا محو نکرد، آنجا نگنجد، لَیْسَ فِي الدَّارِ غَیْرُ الله [دَیَّارٌ]

شرح (استاد قمشه ای)

- لَقَدْ صَدَقَ اللَّهُ ..: : از آیۀ 27 سورۀ فتح بدین مضمون:

          هماناکه خداوند رؤیای رسولش را به حقیقت پیوست،

          که هر آینه - اگر خدای بخواهد - به مسجد الحرام داخل خواهد گردید.

-  اینها که استثنا می کنند عاشقانند ....: مقصود از استثنا کردن گفتن جمله ((انشاءالله)) است که اهل ایمان پیوسته در اخبار از تصمیمات آینده ادا می کنند، و دلیل آن آیه های 23و24 از سورۀ کهف است که خداوند خطاب به پیامبر اکرم می فرماید:

          هرگز مگوی که من فردا کننده آن کار خواهم بود،

         جز آنکه بگوئی مگر خدا بخواهد.

و نیز در یکی از تمثیلات قرآنی، سورۀ قلم، در باره دو برادر که ایشان را باغ پر میوه بود و گفتند که فردا میوه آن را خواهیم چید، آمده است که چون، به عبارت قرآن، ((لایستثون)) یعنی استثنا نکردند، باغ را حادثه ای پیش آمد و محصول آن فنا گردید.

مولانا در مثنوی حقیقت استثنا را آگاهی دل از غلبۀ مشیت الهی بر تدبیرهای خلقی می داند، خواه به زبان آید یا نیاید، و ترک استثنا تیرگی دل و غفلت از همین حقیقت است – چنانکه در اولین داستان مثنوی، قصۀ کنیزک بیمار و طبیبان مدعی که گفتند ما بی گمان او را علاج خواهیم کرد، گوید:

                                "گر خدا خواهد" نگفتند از بَطَر،      پس خدا بنمودشان عجز بشر.

                            ترک استثنا مرادم قَسوتی است،      نی همین گفتن که عارض حالتی است.

                                ای بسا ناورده استثنا به گفت      جان او با جان استثنا جفت.

بطر(غرور و سرمستی) – قسوت (تیرگی، خشونت، سختی)

در این گزیده مولانا نکته دیگری را در باره استثنا مطرح کرده است که ((انشاءالله)) گفتن عاشقان نه ترس از خدا و غلبه تقدیر اوست، بلکه گواه عشق و نشان فنای خواست عشق در خواست معشوق است که از آن به مقام تسلیم و رضا تعبیر کرده اند – چنانکه در یکی از ترانه های طاهر عریان به بهترین بیان آمده است:

                                یکی درد و یکی درمان پسندد؛      یکی وصل و یکی هجران پسندد؛

                           من از درمان و درد و وصل و هجران      پسندم آنچه را جانان پسندد.

- ایشان معشوقند ....: مولانا عشق را بین خداوند و آدمیان پیوندی متقابل می داند: کشش از جانب معشوق و کوشش از سوی عاشق؛ ناز و اشتیاق از معشوق و نیاز و احتیاج از عاشق:

                سایۀ معشوق اگر افتاد بر عاشق چه شد؟      ما به او محتاج بودیم او به ما مشتاق بود

                                                                                                                  (حافظ)

                                      شیفتۀ شیفتۀ خویش بود      رغبتی ازمن صد از او بیش بود  

                                                                                                                  (مخزن الاسرار)