103- وحدت باطنی انسانها

فرمود که: جانب توقات می باید رفتن که آن طرف گرمسیر است، اگر چه انطالیه گرمسیر است، اما آنجا اغلب رومیانند، سخن ما را فهم نکنند. اگر چه در میان رومیان نیز هستند که فهم می کنند. روزی سخن می گفتم میان جماعتی و میان ایشان هم جماعتی کافران بودند، در میان سخن می گریستند و متذوّق می شدند و حالت می کردند.

سؤال کرد که: ایشان چه فهم کنند و چه دانند؟ این جنس سخن را مسلمانان گزیده از هزار یک فهم کنند،ایشان چه فهم می کردند که  می گریستند؟  

فرمود: که لازم نیست که نفس این سخن را فهم کنند، آنچه اصل این سخنست، آن را فهم می کنند. آخر همه مقرند به یگانگی خدا و به آنکه خدا خالقست و رازقست و در همه متصرف و رجوع به ویست و عقاب و عفو از اوست، چون این سخن را شنید و این سخن وصف حقست و ذکر اوست پس جمله را اضطراب و شوق و ذوق حاصل شود که ازین سخن بوی معشوق و مطلوب ایشان می آید.

اگر راهها مختلف است اما مقصد یکیست. نمی بینی که راه به کعبه بسیارست؟ بعضی راه از روم است و بعضی را از شام و بعضی را از عجم و بعضی را از چین و بعضی از راه دریا از طرف هند و یمن. پس اگر در راهها نظر کنی اختلاف عظیم و مباینت بی حدست. اما چون بمقصود نظر کنی همه متفق اند و یگانه و همه را درونها بکعبه متفق است، و درونها را به کعبه ارتباطی و عشقی و محبتی عظیم است که آنجا [هیچ] خلاف نمی گنجند. آن تعلق، نه کفرست و نه ایمان یعنی آن تعلق مشوب نیست بآن راههای مختلف که گفتیم. چون آنجا رسیدند، آن مباحثه و جنگ و اختلاف که در راهها می کردند، که این او را می گفت که تو باطلی و کافری، و آن دگر این را چنین نماید. اما چون به کعبه رسیدند معلوم شد که آن جنگ در راهها بود و مقصودشان یکی بود.

مثلا، اگر کاسه را جان بودی، بندۀ کاسه گر بودی و با وی عشقها باختی. اکنون این کاسه را که ساخته اند بعضی می گویند که این را چنین می باید بر خوان نهادن و بعضی می گویند که اندرون اورا می باید شستن و بعضی می گویند بیرون اورا می باید شستن و بعضی می گویند  که مجموع را و بعضی می گویند که حاجت نیست شستن، اختلاف در ین چیزهاست. اما آنکه کاسه را [قطعا[ خالقی و سازندۀ هست و از خود نشده است، متفق علیه است . کس را درین هیچ خلاف نیست.

شرح

- آنچه اصل این سخنست، آن را فهم می کنند: این مضمون در مثنوی اینگونه آمده است:

                          آن ندا كه اصل هر بانگ و نواست       خود ندا آن است و این باقی صداست

                          کُرد و ترک و زنگ و تاجیک و عرب       فهم كرده آن ندا بی گوش و لب

                  خود چه جای ترك و تاجیك است و زنگ       فهم كرده ست آن ندا را چوب و سنگ

                     هر دمی از وی همی آید أَ لَسْتُ       جوهر و اعراض می گردند مست

                         گر نمی آید بَلی  ز یشان ولی       آمدنشان از عدم باشد بلی

- اگر راهها مختلف است اما مقصد یکیست: مولانا در مثنوی در حکایت منازعه چهارنفرکه زبان یدیگر را نمی دانستند و همگی انگور می خواستند همین مضمون را آورده است:

                              چار کس را داد مردی یک درم        هریکی از شهری افتاده به هم

                                   فارس و ترک رومی و عرب       جمله باهم در نزاع و در غضب

                         فارسی گفتا: از این چون وارهیم؟       هم بیا کاین را به انگوری دهیم.

                                      آن عرب گفتا: معاذالله لا       من عَنَب خواهم، نه انگور ای دغا

                          آن یکی کز ترک بُد گفت: ای کُزم       من نمی خواهم عنب، خواهم اُزم

                            آنکه رومی بود گفت: این قیل را       ترک کن، خواهم من استافیل را

                                در تنازع آن نفر جنگی شدند       که ز سِرّ نامها غافل بُدند

                               مشت بر هم میزدند از ابلهی       پُر بُدند ازجهل و، از دانش تهی.

                               صاحب سِری عزیزی صد زبان       گر بُدی آنجا، بدادی صلحشان

 

                         پس بگفتی او كه من زین یك درم        آرزوی جمله تان را میخرم

 

                              چونكه بسپارید دل را بی دَغل       این درمتان میكند چندین عمل

  

                                یك درمتان میشود چار المراد       چار دشمن میشود یك، ز اتحاد

 

                           گفتِ هر یكتان دهد جنگ و فراق       گفتِ من آرد شما را اتفاق

 

                            پس شما خاموش باشید أنصتوا       تا زبانتان من شوم در گفت و گو

 

                              گر سخنتان می نماید یك نمط       در اثر مایۀ نزاع است و سخط

 

                          ور سخنتان در توافق موثقه است       در اثر مایۀ نزاع و تفرقه است

عنب، اُزم، استافیل (انگور) – نمط (روش، نوع) – سخط ( خشم گرفتن، غضب گرفتن)

-  هر دمی از وی همی آید أَ لَسْتُ      جوهر و اعراض می گردند مست

       گر نمی آید بَلی  ز یشان ولی      آمدنشان از عدم باشد بلی

این ابیات اشاره ای است به آیۀ 172 سورۀ اعراف بدین مضمون:

          [ای رسول ما، به یاد آر]

          هنگامی که خدای تو از پشت فرزندان آدم ذرّیّه آنها را برگرفت،

          و آنها را بر خود گواه ساخت که من پروردگار شما نیستم؟

         همه گفتند بلی ما به خدایی تو گواه دهیم.

         که دیگر در روز قیامت نگویند ما از این واقعه غافل بودیم.