102- در بیان لزوم تأنی و پرهیز از شتاب

کارهای عالم بدین سان می رود. نبینی صلح و دوستی بهار در آغاز اندک اندک گرمیی نماید و آنگه بیشتر؛ و در درختان نگر که چون اندک اندک پیش می آیند: اول تبسمی، آنگه اندک اندک رختها را از برگ و میوه پیدا می کند و درویشانه و صوفیانه همه را در میان می نهد، و هر چه را دارد جمله در می بازد.

پس کارهای عالم را و عقبی را ، جمله را، هر که شتاب کرد و در اول کار مبالغه نمود آن کار میسر او نشد. اگر ریاضت است طریقش چنین گفته اند که اگر منی نان می خورد هر روز درمسنگی کم کند بتدریج چنانکه سالی و دو بر نگذرد تا آن نان را به نیم من رسانیده باشد. چنان کم کند که تن را کمی آن ننماید. و همچنین عبادت و خلوت و روی آوردن بطاعت و نماز، اگر بکلی نماز می کرد، چون در راه حق درآید اول مدتی پنج نماز را نگاه دارد بعد از آن زیادت می کند الی مالانهایه.

شرح (استاد قمشه ای)

- کارهای عالم بدین سان می رود..: یعنی از نظر در حرکات و رفتار عالم که همه به تعبیر حکما ((خروج تدریجی)) اشیاء از قابلیت به فعلیت است، چنین پند گیر که پیوسته در کار با طبیعت همگام . هماهنگ باشی و شتاب نکنی که به گفته سعدی:

          کارها به صبر بر آید.                     

          و مستعجل به سر در آید.        (گلستان)

                                      صبر آرد آرزو را نی شتاب       صبر کن والله اعلم بالصواب

                                       این تأنی پرتو رحمان بود       و آن شتاب هُزّه شیطان بود.

                                     با تأنی گشت موجود خدا       تا به شش روز این زمین و چرخها.

                                 آدمی را اندک اندک آن همام       تا چهل سالش کندمرد تمام.

                                گرچه قادر بود کاندر یک نفس       از عدم پران کند پنجاه کس.

                                 این تأنی از پی تعلیم توست       که طلب آهسته باید بی سِکُست. 

                                                                                                                (مثنوی)

هُزّه ( تحریک، وسوسه)

در دیوان شمس نیز به ظهور تدریجی قافلۀ کائنات از دیار نیستی اشاره شده است:

          اندک اندک جمع مستان می رسند؛        

          اندک اندک می پرستان می رسند. 

          اندک اندک زین جهان هست و نیست      

          نیستان رفتند و هستان می رسند.